پس نور و مخصوصا آفتاب كه پديد آورنده شب و روز ، و فصول چهارگانه و پرورش دهنده نباتات و حيوان و ساير مركبات است و آنها را به سوى مقاصد و غاياتشان پيش مىراند ، خود يكى از خزائن خداى تعالى است . و همچنين بادها كه نباتات را تلقيح نموده ، ابرها را به اين سو و آن سو مىراند و هواها را عوض مىكند ، و فاسد آن را از بين مىبرد ، و كشتىها را حركت مىدهد ، يكى ديگر از خزينه هاى خداى تعالى است . و نيز آب كه از آسمان نازل مىگردد ، و مايه حيات مركبات جاندار است ، وجود و بقاء آنها به وجود آن بستگى دارد خزينه ديگرى است . و همچنين عناصر بسيطى كه از مجموع آنها مركبات تركيب مىيابد ، هر يك خزينه ايست كه از آن نازل نمىشود مگر عددى معلوم ، از هر نوع ، بدون اينكه خود آن خزينه ها پايان پذيرد .
و بنا بر اين معنا ، منظور از « شىء » در آيه شريفه نوع از هر چيزيست ، نه شخص و فرد ، هم چنان كه در وجه اول نيز مراد همين بود . و مقصود از خزائن ، مجموع اصول و عناصر و اسباب مادى خلقت است . و مقصود از اينكه فرمود « هر شىء نزد ما خزائنى دارد » اين است كه مجموع اشياء ، موجود در مجموع خزائن است ، نه اينكه موجود در يكى از آنها باشد ، ( چون بنا بر اين تفسير مىبينيم كه مثلا نوع بشر در آب به تنهايى موجود نيست ) . و مقصود از « نزولش به قدر معلوم » تكون عدد محدودى از آن خزائن در هر دوره و عصر است ، و اينكه در هيچ عصرى تمامى خزائن را مصرف نمىكند .
اين وجه هر چند در جاى خود حرف صحيحى است و ابحاث علمى در كيفيت پيدايش موجودات هم مؤيد آنست ، و همچنين آيات بسيارى از قرآن كريم آن را تصديق مىكند ، مانند آيه * ( « وَأَرْسَلْنَا الرِّياحَ لَواقِحَ فَأَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَسْقَيْناكُمُوه » ) * كه آيه بعدى مورد بحث است ، و نيز آيه « وَجَعَلْنا مِنَ الْماءِ كُلَّ شَيْءٍ حَيٍّ » « 1 » و آيه « وَسَخَّرَ لَكُمُ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ دائِبَيْنِ » « 2 » و آيه « وَالسَّحابِ الْمُسَخَّرِ بَيْنَ السَّماءِ وَالأَرْضِ » « 3 » و همچنين آيات ديگرى كه در كلام مجيد خدا متفرق است .
و ليكن آيه مورد بحث كه جزء آيات قدر است ، سياقش طورى است كه از چنين محملى اباء دارد ، همانطور كه ساير آيات قدر با اين محمل نمىسازد ، و چگونه ممكن
هامش
( 1 ) و از آب هر چيزى را زنده گردانيديم . سوره انبياء ، آيه 30 .
( 2 ) و براى شما مهر و ماه را مسخر كرد در حالى كه دائما در حركتند . سوره ابراهيم ، آيه 33 .
( 3 ) و ابرهايى كه ميان آسمان و زمين مسخر شدند . سوره بقره ، آيه 164 .