چيزى كه مساله را آسان مىسازد اين است كه خداى تعالى اين « شىء » را كه گفتيم موضوع حكم است ، نازل از ناحيه خود مىداند ، و نزول معنايى است كه مستلزم يك بالا و پايينى ، و بلندى و پستى مانند آسمان و زمين باشد ، و چون به و جدان مىبينيم كه زيد مثلا از جاى بلندى به جاى پستى نيفتاده ، مىفهميم كه منظور از انزال ، انزال معمولى كه مستلزم فرض پستى و بلندى است نمىباشد ، و مقصود از آن همان خلقت زيد است ، اما خلقتى كه توأم با صفتى است كه به خاطر آن كلمه نزول بر وى صادق باشد ، و نظير آيه مورد بحث آيه شريفه « وَأَنْزَلَ لَكُمْ مِنَ الأَنْعامِ ثَمانِيَةَ أَزْواجٍ » « 1 » و آيه شريفه « وَأَنْزَلْنَا الْحَدِيدَ » « 2 » مىباشد .
بعد از آنكه معناى نزول را تا حدى فهميديم ، اين نكته را ياد آور مىشويم كه در جمله * ( « وَما نُنَزِّلُه إِلَّا بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ » ) * نزول را كه بنا شد به معناى خلقت باشد توأم با قدر كرده ، اما توأمى لازم كه به هيچ وجه انفكاكش ممكن نيست ، براى اينكه آن را با تعبير حصر ( جز به قدر معلوم نازل نكرديم ) افاده فرموده . « و بايى » كه بر سر قدر است يا باء سببيت است و يا باء آلت و يا مصاحبت ، ولى هر چه باشد نتيجه يكى است ، و مىرساند كه كينونت و ظهور زيد به وجود ، توأم با همان حدود و اندازه هاى معلومى است كه دارد ، پس وجود زيد وجودى است محدود ، و چطور محدود نباشد با آنكه خداى تعالى فرموده : « إِنَّه بِكُلِّ شَيْءٍ مُحِيطٌ » « 3 » و اگر وجود زيد محدود نباشد محاط خدا واقع نمىگردد ، زيرا چيزى كه حد و نهايت ندارد محال است محاط واقع شود .
و اين قدر چيزيست كه به وسيله آن هر موجودى متعين ، و متمايز از غير خود مىشود ، مثلا در زيد كه خود يك شىء است و از عمرو و غيره متمايز است ، حقيقتى است كه آن را از ديگر افراد انسان جدا مىسازد ، و نيز از اسب ، گاو ، زمين و آسمان متمايز مىكند ، بطورى كه مىتوانيم بگوييم زيد عمرو نيست ، و هيچ فرد ديگر انسان نيست ، و نيز اسب و گاو نيست ، و زمين و آسمان هم نيست . و اگر اين حد و اين قدر نبود اين تعين و تمايز از ميان مىرفت و هر چيزى همه چيز مىشد .
اين سخن در باره وجود زيد بود ، همچنين وجود قوا و آثار و اعمال زيد محدود و
هامش
( 1 ) و نازل كرد براى شما از چهارپايان هشت جفت . سوره زمر ، آيه 6 .
( 2 ) آهن را نازل كرديم . سوره حديد ، آيه 25 .
( 3 ) او به هر چيزى محيط است . سوره حم سجده ، آيه 54 .