بطورى كه در الاتقان « 1 » آورده ابو داوود و حاكم و بيهقى و بزار از طريق سعيد بن جبير از ابن عباس نقل كردهاند . و ابن عباس گفته است : رسول خدا ( ص ) نمىدانست چه وقت سوره تمام مىشود تا آنكه بِسْمِ اللَّه الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ نازل گردد . و بزار اضافه كرده كه وقتى بسم اللَّه نازل مىشد معلوم مىگشت كه آن سوره خاتمه يافته و سوره ديگرى شروع شده است .
و نيز الاتقان از حاكم به طريق ديگر از سعيد از ابن عباس نقل كرده كه گفت : مسلمانان نمىدانستند سوره چه وقت و در كدام آيه تمام مىشود تا بِسْمِ اللَّه الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ ديگرى نازل مىگرديد و چون نازل مىشد مىدانستند كه سوره تمام شده است « 2 » حاكم در باره اين روايت گفته است همه شرايط بخارى و مسلم را واجد است .
و نيز از وى به طريقى ديگر از سعيد از ابن عباس روايت كرده كه گفت : وقتى جبرئيل بر رسول خدا ( ص ) نازل مىشد و بِسْمِ اللَّه الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ را مىخواند ، آن حضرت مىفهميد كه از اينجا سوره اى ديگر شروع مىشود « 3 » - حاكم روايت را صحيح دانسته است .
مؤلف : قريب به اين معنا در تعدادى از روايات ديگر و همچنين عين اين معنا از طرق شيعه از امام باقر ( ع ) روايت شده است .
و اين روايات بطورى كه ملاحظه مىفرماييد صريحند در اينكه ترتيب آيات قرآن در نظر رسول خدا ( ص ) همان ترتيب نزول بوده ، در نتيجه همه آيه هاى مكى در سوره هاى مكى و همه آيه هاى مدنى در سوره هاى مدنى قرار داده شدهاند ، جز آن سوره اى كه ( فرضا ) بعضى آياتش در مكه و بعضى ديگر در مدينه نازل شده و به فرضى هم كه چنين چيزى باشد حتما بيش از يك سوره نيست .
لازمه اين مطلب اين است كه اختلافى كه ما در مواضع آيات مىبينيم همه ناشى از اجتهاد صحابه باشد .
توضيح اينكه : روايات بىشمارى در اسباب نزول داريم كه نزول بسيارى از آيات كه در سوره هاى مدنى است در مكه و نزول بسيارى از آياتى كه در سوره هاى مكى است در مدينه معرفى كرده است . و نيز آياتى را مثلا نشان مىدهد كه در اواخر
هامش
( 1 و 2 ) الاتقان ، و الدر المنثور ، ج 1 ، ص 7 .
( 3 ) الاتقان ، و الدر المنثور ، ج 1 ، ص 7 .