عمر رسول خدا ( ص ) نازل شده و حال آنكه مىبينيم در سوره هايى قرار دارد كه در اوائل هجرت نازل شده است . و ما مىدانيم كه از اوايل هجرت تا اواخر عمر آن جناب سوره هاى زياد ديگرى نازل شده است ، مانند سوره بقره كه در سال اول هجرت نازل شد ، و حال آنكه آيات چندى در آنست كه روايات آنها را آخرين سوره آيات نازله بر رسول خدا ( ص ) مىداند . حتى از عمر نقل شده كه گفت : رسول خدا ( ص ) از دنيا رفت در حالى كه هنوز آيات ربا را بر ما بيان نكرده بود و در اين سوره است آيه « وَاتَّقُوا يَوْماً تُرْجَعُونَ فِيه إِلَى اللَّه . . . » « 1 » كه در روايات آمده كه آخرين آيه نازل بر آن جناب است .
پس معلوم مىشود اين گونه آيات كه در سوره هاى غير مناسبى قرار گرفتهاند و ترتيب نزول آنها رعايت نشده ، به اجتهاد اصحاب در آن مواضع قرار گرفتهاند .
مؤيد اين معنا روايتى است كه صاحب الاتقان « 2 » از ابن حجر نقل كرده كه گفته است : روايتى از على وارد شده كه بعد از درگذشت رسول خدا ( ص ) قرآن را به ترتيب نزولش جمع آورى كرده است . اين روايت را ابن ابى داوود هم آورده « 3 » و مضمون آن از روايات مسلم و صحيح شيعه است .
اين بود آنچه كه ظاهر روايات اين باب بر آن دلالت مىكرد . ليكن عده زيادى اصرار دارند بر اينكه ترتيب آيات قرآنى توقيفى است ، و آيات قرآن موجود در دست ما كه معروف است به قرآن عثمانى به دستور رسول خدا ( ص ) ترتيب يافته كه دستور آن جناب هم به اشاره جبرئيل بوده . اين عده ظاهر رواياتى كه ذكر شد را تاويل نموده و گفتهاند : جمعى كه صحابه كردند جمع ترتيبى نبوده ، بلكه همان ترتيبى را كه به ياد داشتهاند در آيات و سوره ها رعايت نمودهاند ، و آن را در مصحفى ثبت كردهاند .
و حال آنكه خواننده محترم خوب مىداند كه كيفيت جمع اول كه در زمان ابو بكر اتفاق افتاد ، و روايات آن را بيان مىكرد ، صريحا اين تاويل را رد مىكند .
و چه بسا كه بعضى استدلال كردهاند بر مطلب فوق الذكر به اينكه مرتب بودن آيات عثمانى اجماعى است ، هم چنان كه سيوطى در كتاب الاتقان « 4 » از زركشى دعوى آن را نقل كرده . و از ابى « 5 » جعفر بن زبير چنين آورده كه گفته است : « در اين مورد اختلافى
هامش
( 1 ) سوره بقره ، آيه 281 .
( 2 و 3 ) الاتقان ، ج 1 ، 71 .
( 4 و 5 ) الاتقان ، ج 1 ، ص 60 .