و منشا اين اختلاف در تفسير تبديل ، اختلاف رواياتى است كه در تفسير اين آيه آمده است . و اختلاف روايات در صورتى كه معتبر باشند ، خود بهترين شاهد است بر اينكه ظاهر آيه شريفه مقصود نيست ، و اين روايات به عنوان مثل آمده است .
دقت كافى در آياتى كه پيرامون تبديل آسمانها و زمين بحث مىكند اين معنا را مىرساند كه اين مساله در عظمت به مثابه اى نيست كه در تصور بگنجد ، و هر چه در آن باره فكر كنيم - مثلا تصور كنيم زمين نقره و آسمان طلا مىشود و يا بلنديها و پستىهاى زمين يكسان گردد و يا كره زمين يك پارچه نان پخته گردد باز آنچه را كه هست تصور نكردهايم .
و اين گونه تعبيرها تنها در روايات نيست ، بلكه در آيات كريمه قرآن نيز آمده است ، مانند آيه « وَأَشْرَقَتِ الأَرْضُ بِنُورِ رَبِّها » « 1 » و آيه « وَسُيِّرَتِ الْجِبالُ فَكانَتْ سَراباً » « 2 » و آيه « وَتَرَى الْجِبالَ تَحْسَبُها جامِدَةً وَهِيَ تَمُرُّ مَرَّ السَّحابِ » « 3 » - البته در صورتى كه مربوط به قيامت باشد - و همچنين آياتى ديگر ، كه مانند روايات از نظامى خبر مىدهد كه ربط و شباهتى به نظام معهود دنيوى ندارد ، چون پر واضح است كه روشن شدن زمين به نور پروردگارش غير از روشن شدن به نور آفتاب و ستارگان است . و همچنين سير و به راه افتادن كوه ها در آن روز غير از سير در اين نشاه است ، زيرا سير كوه در اين نشاه نتيجه اش متلاشى شدن و از بين رفتن آنست ، نه سراب شدن آن ، همچنين بقيه آيات وارده در باب قيامت . و ما اميدواريم خداى سبحان توفيقمان دهد كه در اين معانى بحث مفصلى ايراد كنيم - ان شاء اللَّه تعالى .
و معناى بروزشان براى واحد قهار با اينكه تمامى موجودات هميشه براى خداى تعالى ظاهر و غير مخفى است ، اين است كه آن روز تمامى علل و اسبابى كه آنها را از خدايشان محجوب مىكرد از كار افتاده ، ديگر آن روز ، با ديد دنيائيشان هيچ يك از آن اسباب را كه در دنيا اختيار و سرپرستى آنان را در دست داشت نمىبينند ، تنها و تنها سبب مستقلى كه مؤثر در ايشان باشد خداى را خواهند يافت ، هم چنان كه آيات بسيارى بر اين معنا دلالت دارد و مىرساند كه در قيامت مردم به هيچ جا ملتفت نشده و به هيچ جهتى روى نمىآورند ، نه با بدنهايشان و نه با دلهايشان ، و نيز به احوال آن
هامش
( 1 ) روشن گرديد زمين به نور پروردگارش . سوره زمر ، آيه 69 .
( 2 ) و كوه ها به راه انداخته مىشوند تا سراب شوند . سوره نبا ، آيه 20 .
( 3 ) و كوه ها را مىبينى و جامدشان مىپندارى با اينكه چون ابرها در حركتند . سوره نمل ، آيه 88 .