اين نكته است كه پاداش مذكور بدون فاصله و مهلت انجام مىشود ، چيزى كه هست ظرف ظهور و تحققش آن روز است . و يا خواسته است بفهماند كه حكم جزاء و نوشتن آن سريع و دوش به دوش عمل است الا آنكه ظهور و تحقق جزاء در قيامت واقع مىشود . و برگشت هر دو احتمال در حقيقت به يك معنا است .
* ( « هذا بَلاغٌ لِلنَّاسِ وَلِيُنْذَرُوا بِه وَلِيَعْلَمُوا أَنَّما هُوَ إِله واحِدٌ وَلِيَذَّكَّرَ أُولُوا الأَلْبابِ » ) * .
كلمه « بلاغ » - بطورى كه راغب « 1 » گفته - به معناى تبليغ و يا به قول بعضى « 2 » ديگر به معناى كفايت است .
و اين آيه خاتمه سوره ابراهيم ( ع ) است ، و مناسبتر آنست كه كلمه « هذا » را اشاره به مطالب سوره بگيريم نه به مجموع قرآن - چنان كه بعضى « 3 » پنداشتهاند - و نه به آيه * ( « وَلا تَحْسَبَنَّ اللَّه غافِلًا عَمَّا يَعْمَلُ الظَّالِمُونَ » ) * و آيات بعد از آن تا آخر سوره - چنان كه بعضى « 4 » ديگر پنداشتهاند .
حرف لام در جمله * ( « لِيُنْذَرُوا بِه . . . » ) * لام غايت و عطف است بر لام ديگرى كه در تقدير است و به خاطر فخامت و عظمت امر حذف شده ، چون آن قدر عظيم الشان است كه فهم مردم به آن احاطه نمىيابد و آن قدر مشتمل بر اسرار الهى است كه مردم طاقت درك آن را ندارند ، و عقول بشر تنها مىتواند نتائج آن اسرار را درك كند ، و آن همين انذارى است كه گوشزدشان مىشود . و خلاصه كلام اينكه : عظمت آن اسرار به حدى است كه ممكن نيست آن را در قالب الفاظ كه تنها راه تفهيم حقايق است گنجانيد .
آنچه ممكن است اين است كه بشر را از آنها ترسانيده ، به وحدانيت خدا آگاه ساخت و مؤمنين را متذكر نمود و همين هم بس است ، زيرا منظور اتمام حجت به وسيله آيات توحيد است . آن كه به خدا ايمان ندارد با شنيدن آن آيات حجت برايش تمام مىشود و آن كه ايمان دارد از همين آيات توحيد به معارف الهى آشنا مىشود و نيز مؤمنين متذكر مىشوند .
و با در نظر گرفتن اين بيان ، آيات آخر سوره با آيات اول آن مرتبط و متطابق مىشوند . در اول سوره فرمود : « كِتابٌ أَنْزَلْناه إِلَيْكَ لِتُخْرِجَ النَّاسَ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ بِإِذْنِ رَبِّهِمْ إِلى صِراطِ الْعَزِيزِ الْحَمِيدِ - كتابى است كه بر تو نازل كرديم تا مردم را به اذن
هامش
( 1 ) مفردات راغب ، ماده « بلغ » .
( 2 ) مجمع البيان ، ج 4 ، ص 237 ، ط بيروت .
( 3 ) مجمع البيان ، ج 4 ، ص 240 ، ط بيروت .
( 4 ) تفسير فخر رازى ، ج 19 ، ص 149 .