و وجه سقوطش اين است كه اين اشكال در حقيقت خلط ميان انتقام فردى و اجتماعى است ، و انتقامى كه براى خدا اثبات مىكنيم انتقام اجتماعى است ، نه فردى ، تا مستلزم تشفى قلب باشد ، هم چنان كه اشكالش در باره رحمت خدا خلط ميان رحمت قلبى و نفسانى است ، با رحمت عقلى كه عبارتست از تتميم ناقص و تكميل كمبود افرادى كه استعداد آن را دارند .
و لذا مىبينيم عذاب خلق ، همواره در باره جرمهايى است كه استعداد رحمت و امكان افاضه را از بين مىبرد ، هم چنان كه فرموده است : « بَلى مَنْ كَسَبَ سَيِّئَةً وَأَحاطَتْ بِه خَطِيئَتُه فَأُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ » .
در اين جا نكته اى است كه تذكرش لازم است ، و آن اينست : معنايى كه ما براى انتقام منسوب به خداى تعالى كرديم معنايى است كه بر مسلك مجازات و ثواب و عقاب تمام مىشود و اما اگر زندگى آخرت را نتيجه اعمال دنيا بدانيم ، برگشت معناى انتقام الهى به تجسم صورتهاى زشت و ناراحت كننده از ملكات زشتى است كه در دنيا در اثر تكرار گناهان در آدمى پديد آمده است . ساده تر اينكه عقاب و همچنين ثوابهاى آخرت بنا بر نظريه دوم عبارت مىشود از همان ملكات فاضله و يا ملكات زشتى كه در اثر تكرار نيكىها و بدىها در نفس آدمى صورت مىبندد . همين صورتها در آخرت شكل عذاب و ثواب به خود مىگيرد ، ( و همين معنا عبارت مىشود از انتقام الهى ) و ما در جلد اول اين كتاب در ذيل آيه « إِنَّ اللَّه لا يَسْتَحْيِي أَنْ يَضْرِبَ مَثَلًا ما . . . » « 2 » پيرامون « جزاى اعمال » راجع به اين مطلب بحث كرديم .
* ( « يَوْمَ تُبَدَّلُ الأَرْضُ غَيْرَ الأَرْضِ وَالسَّماواتُ وَبَرَزُوا لِلَّه الْواحِدِ الْقَهَّارِ » ) * .
ظرف « يوم » متعلق است به كلمه * ( « ذُو انتِقامٍ » ) * يعنى در آن روز داراى انتقام است . و اگر انتقام خداى تعالى را به روز قيامت اختصاص داده با اينكه خداى تعالى هميشه داراى انتقام است ، بدين جهت است كه انتقام آن روز خدا عالىترين جلوه هاى انتقام را دارد ، هم چنان كه اگر در جمله * ( « بَرَزُوا لِلَّه الْواحِدِ الْقَهَّارِ » ) * و در آيه « وَالأَمْرُ يَوْمَئِذٍ لِلَّه » « 3 » و آيه « ما لَكُمْ مِنَ اللَّه مِنْ عاصِمٍ » « 4 » ظهور براى خدا ، و مالكيت خدا ، و
هامش
( 1 ) آرى كسى كه در جستجوى گناهى باشد و خطاهايش دل او را احاطه كرده باشد چنين كسانى اهل آتش و در آن جاودانند . سوره بقره ، آيه 81 .
( 2 ) سوره بقره ، آيه 26 .
( 3 ) سوره انفطار ، آيه 19 .
( 4 ) سوره مؤمن ، آيه 33 .