پروردگارشان از ظلمتها به سوى نور ، به سوى راه خداى عزيز و حميد بيرون آرى » و ما در ذيل آن گفتيم كه مدلول آن مامور شدن رسول خدا ( ص ) به دعوت و تبليغ به سوى راه خداست بعنوان اينكه خدا پروردگار عزيز و حميد ايشان است ، و بدين وسيله مردم را از ظلمتها به سوى نور بيرون مىآورد . حال اگر پذيرفتند و ايمان آوردند ، از ظلمتهاى كفر به سوى ايمان بيرون شدهاند ، و اگر نپذيرفتند انذارشان كند ، و بر توحيد حق تعالى واقفشان سازد و جهلشان را مبدل به علم نمايد كه اين خود نيز نوعى بيرون كردن از ظلمت به نور است ، و لو اينكه به ضرر آنها تمام مىشود ( چون انكار دعوت يك پيغمبر از روى جهل با انكار از روى علم و عمد يكسان نيست ) ولى در هر دو حال دعوت پيغمبر انذار مردم است . چيزى كه هست نسبت به عموم انذار و اعلام وحدانيت خداست ، و بس ، ولى نسبت به خصوص مؤمنين تذكر هم هست .
بحث روايتى
در معانى الاخبار به سند خود از ثوبان نقل كرده كه مردى يهودى خدمت رسول خدا ( ص ) آمد و عرض كرد : اى محمد ! . ثوبان ناراحت شد و او را با پايش بلند كرد و گفت بگو : يا رسول اللَّه . يهودى در جوابش گفت : من او را جز به اسمى كه خانواده اش برايش گذاشتهاند صدا نمىزنم . آن گاه گفت : به من خبر بده از اين كلام خدا كه گفته است : « * ( يَوْمَ تُبَدَّلُ الأَرْضُ غَيْرَ الأَرْضِ وَالسَّماواتُ ) * » ، در آن روز مردم كجا هستند ؟ رسول خدا فرمود : در ظلمت پايينتر از محشر . پرسيد : اولين چيزى كه اهل بهشت در هنگام ورودشان مىخورند چيست ؟ فرمود : جگر ماهى . پرسيد : بعد از آن اولين شربتى كه مىآشامند چيست ؟ فرمود : سلسبيل . گفت : درست گفتى اى محمد « 1 » .
مؤلف : اين روايت را الدر المنثور از مسلم و ابن جرير و حاكم و بيهقى - در كتاب الدلائل - از ثوبان نقل كرده است ، اما تا كلمه « در ظلمت » ، البته از عده اى از عايشه روايت شده كه خود او از رسول خدا ( ص ) اين سؤال را كرد ، و حضرت در جوابش فرمود : آن روز مردم در صراطند « 2 » .
هامش
( 1 ) معانى الاخبار ، تفسير نور الثقلين ، ج 2 ، ص 554 .
( 2 ) الدر المنثور ، ج 4 ، ص 90 .