نداشتن پناهى جز خدا ، و چيزهاى ديگرى را در آيات ديگر به روز قيامت اختصاص داده به همين مناسبت بوده است ، و مكرر و در موارد مختلفى اين معنا را خاطرنشان ساختهايم . و ظاهرا الف و لام در كلمه « الارض » در هر دو جا و در كلمه « السماوات » الف و لام عهد است و « سماوات » عطف بر « ارض » اولى است . و با در نظر گرفتن الف و لام عهد و واو عاطفه تقدير آيه چنين مىشود : « يوم تبدل هذه الارض غير هذه الارض و تبدل هذه السماوات غير هذه السماوات - روزى كه اين زمين به غير اين زمين مبدل مىشود و اين آسمانها به آسمانهايى غير اين مبدل مىگردد » .
مفسرين در معناى مبدل شدن زمين و آسمانها اقوال مختلفى دارند :
بعضى « 1 » گفتهاند : آن روز زمين نقره و آسمان طلا مىشود .
چه بسا تعبير كردهاند كه زمين مانند نقره پاك و آسمان مانند طلا درخشان مىشود .
بعضى « 2 » ديگر گفتهاند : زمين جهنم و آسمان بهشت مىشود .
يكى ديگر « 3 » گفته : زمين يكپارچه نان خوش طعمى مىشود كه مردم در طول روز قيامت از آن مىخورند .
ديگرى « 4 » گفته : زمين براى هر كسى به مقتضاى حال او مبدل مىشود . براى مؤمنين به صورت نانى در مىآيد كه در طول روز عرصات از آن مىخورند و براى بعضى ديگر نقره ، و براى كفار آتش مىشود .
عده اى « 5 » گفتهاند : مقصود از تبديل زمين كم و زياد شدن آن است . به اين معنا كه كوه ها و تپه ها و گوديها و درختان همه از بين رفته ، زمين مانند سفره ، گسترده تخت مىشود ، و دگرگونى آسمانها به اين است كه آفتاب و ماه و ستارگان از بين مىروند ، و خلاصه آنچه در زمين و آسمانست وضعش عوض مىشود .
هامش
( 1 ) فخر رازى ، ج 19 ، ص 146 از ابن مسعود ، روح البيان ج 4 ، ص 436 ، به نقل از قرطبى .
( 2 ) مجمع البيان ، ج 6 ، ص 325 ، به نقل از ابن مسعود .
( 3 ) مجمع البيان ج 6 ، ص 324 ، از زراره و محمد بن مسلم .
( 4 ) مجمع البيان ج 6 ص 325
( 5 ) تفسير فخر رازى ج 19 ص 146