شرح
سرعت و كندى ، دو مفهوم اضافى هستند كه در مقايسهء با يكديگر محقّق مىشوند . اگر دو اتومبيل كه يكى سريع و ديگرى كُند حركت مىكند در مسافتى حركت كنند و هر دو به يك اندازه مسافت را طى كرده باشند ، حتماً بايد زمانى كه سريع به خود اختصاص مىدهد كمتر و زمانى كه كُند به خود اختصاص مىدهد بيشتر باشد . و اگر زمانِ هر دو برابر باشد طبيعتاً سريع ، مسافت بيشترى را طى خواهد كرد .
سرعت و كُندى دو مفهوم اضافى است . به اين معنا كه هر سريعى نسبت به سريعتر از خودش كُند خواهد بود و هر كُندى نسبت به كُندتر از خودش تند خواهد بود ؛ از اين رو اگر سلسلهء حركات يك اتومبيل را كه دائم رو به افزونى است ملاحظه كنيم خواهيم ديد هر مقطعى از حركت ، نسبت به قبل از خود تند و نسبت به بعد از خود كُند خواهد بود . به عبارت ديگر تمام حدودِ حركت ، هم به تندى متصف خواهد بود هم به كندى . لكن در مقايسه با قبل و بعد از خود - مانند مفهوم بلندى و بزرگى كه با كوتاهى و كوچكى مقايسه مىشود - هر بلندى نسبت به كوتاهتر از خود ، بلند و نسبت به بلندتر از خود ، كوتاه خواهد بود . و هر بزرگى نسبت به كوچكتر از خود بزرگ و نسبت به بزرگتر از خود كوچك خواهد بود .
اما اينكه اين دو مفهومِ اضافى ، غير متقابل هستند از اين جهت است كه اختلاف بين سرعت و كُندى ، اختلاف تشكيكى است . هر سريعى مىتواند كُند باشد ، همانطور كه هر كُند مىتواند سريع باشد . پس اين دو مفهوم در يك چيز اما در دو مقايسه مىتواند جمع شود ؛ لذا تقابلى با يكديگر ندارند .
همانطور كه درجات حركت با يكديگر اختلاف تشكيكى و مرتبهاى دارند سرعت و كُندى - كه دو وصف حركتند - نيز با هم اختلاف تشكيكى دارند . يعنى حركت سريع و كُند از يك خانوادهء نوعى هستند ؛ لكن مراتب سيلان در آن دو به تندى و كُندى متفاوت است . و آن دو ، دو مرتبه از مراتب حركت به شمار مىروند .
فروغ حكمت ( ترجمه وشرح نهاية الحكمه ) ( فارسى ) — صفحة 510
مساهمون: السيد محمدحسين الطباطبائي
ص٥١٠