اتفاق تعدادى از آنها با يكديگر برخورد كرده و به هيئت خاصى با يكديگر اجتماع نمودهاند و در نتيجه اين عالَم به وجود آمدهاست . لكن ذىمقراطيس چنين معتقد بوده كه پيدايش حيوان و نبات اتفاقى نيست .
شرح
ذىمقراطيس از حكماى يونان قديم معتقد بوده است كه پيدايش عالَم ماده بر اساس يك تدبير از پيش تعيين شده نبودهاست . قبل از پيدايش نظام مادى ، اتمهاى به وجود آورندهء اين عالم ، در فضايى بسيار بزرگ ، پراكنده بودهاند و بر حسب اتفاق تعدادى از آنها با يكديگر برخورد نموده و به صورت يك موجود در آمدهاند . بعضى كوه و سنگ و بعضى دريا ، بعضى آسمان و بعضى زمين گشتهاند . ولى پيدايش انسان ، حيوانات و نباتات چنين نبودهاست ، بلكه آنها بر اساس غايت از پيش تعيين شده موجود شدهاند .
خوب سخن اين حكيم ادعايى است كه نياز به دليل و اثبات دارد ، لكن نه تنها برهان ، آن را اثبات نمىكند بلكه آن را مردود مىداند ؛ زيرا همانطور كه وى ادعا دارد اتمهاى به وجود آوردندهء عالم قبلًا در فضا در حركت دايمى بودهاند و از اين حركت و برخورد آنها با يكديگر و اجتماعشان موجودات به وجود آمدهاند . پس اين موجودات غايت همان حركتها هستند و هم چون خود آن حركت ها در قلمرو ممكنات مىباشند و ممكن در وقوع خود مستند به سبب ذاتى خود هست . و اگر سبب ذاتى و علت حقيقى نداشتهباشد ، هرگز نمىتواند موجود گردد .
نتيجه مىگيريم كه موجودات عالَم مادى غايتهاى اسباب ذاتى خود هستند و هيچ اتفاقى در پيدايش آنها دخالت نداشتهاست ، همانطور كه خود وى در مورد پيدايش نباتات ، حيوانات و انسانها چنين اعتقادى دارد و فرقى ميان اينها و ساير اجزاى عالم در غايت داشتن نيست .
فروغ حكمت ( ترجمه وشرح نهاية الحكمه ) ( فارسى ) — صفحة 334
مساهمون: السيد محمدحسين الطباطبائي
ص٣٣٤