المثل خداوند بهشت را مىآفريند تا نيكان را پاداش دهد ، اما سود اين غرض به بندگان او مىرسد نه خود او ، و هكذا در موارد ديگر .
آن گاه مؤلف حكيم رحمه الله مىفرمايند : اين دو عقيده ، به ملاكى كه ذيلًا مىآيد ، ناصحيح است .
پاسخ به ادعاى اشاعره
متن
ويردّ الأوّل ما تقدّم أنّ فعل الفاعل . . . عين الفاعل - كما تقدّم - .
ترجمه
ادعاى نخست را بيانات گذشته رد مىنمايد . در گذشته گفتيم كه فعل فاعل از اين دو حال بيرون نيست . يا بالذات خير و مطلوب فاعل مىباشد ، و يا اين كه در نهايت به خير مطلوب بالذات منتهى مىگردد . و چنين نيست كه وجود غايت ملازم با حاجت فاعل به آن باشد ، زيرا همانطور كه گذشت « 1 » جايز است كه غايت ، عين فاعل باشد .
شرح
به ادعاى اول دو جواب مىدهند : نخست اين كه فعل فاعل در هر حال مطلوب فاعل مىباشد ، خواه آن فعل فى نفسه مطلوب باشد مانند افعال مجردات كه فى نفسه همان غايت بالعرض است ( غايت بالذات آنها همان فاعليت ذاتى آنهاست ) . در مجردات چون حركتى كه آن را مقدمهء وصول به غايت قرار دهند وجود ندارد از اين جهت فعل خارجى آنها همان غايت آنها ( ولى غايت بالتبع ) مىباشد .
وخواه اين كه آن فعل فى نفسه خير و مطلوب نباشد ، اما در نهايت به خير منتهى شود . گفتيم در جواهر مادى مانند انسان و حيوان چون فعل آنها - يعنى حركت آنها -
هامش
( 1 ) . ر . ك : به ابتداى همين فصل