انجام گرفتهاند فعل خداوند محسوب مىشوند . در اينجا فقط يك چيز مىماند كه آن انتخاب اين يا آن در جانب فعل يا ترك است كه استحقاق ثواب و عقاب و مدح و ذم بر اين انتخاب مترتب مىگردد .
لكن همين اراده كه به انسان قدرت انتخاب مىدهد او را هم خدا دادهاست يعنى اين كه ما اين كنيم يا آن كنيم اين هم به قدرت خداوند است ، لذا قرآن مىگويد : « و ما تشاؤون الّا ان يشاءَ اللَّه » « 1 » شما هيچ چيز را اراده نمىكنيد مگر آن كه خداوند آن چيز را از مجراى ارادهء شما اراده كردهاست .
پس هم قدرت بر فعل به حول و قوّه الهى است و هم انتخاب اين يا آن به سبب ارادهاى است كه خدا آن اراده را دادهاست و فقط نحوهء انتخاب كه ملاك ثواب و عقاب است به ما برمىگردد . اما اصل قدرت انتخاب ، از آنِ واجب تعالى است و خداوند مىتوانست انسان را به گونهاى خلق كند كه قدرت انتخاب نداشتهباشد .
پس همهء افعال هستى فعل واحد اوست . قرآن مىگويد :
« وَ ما رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَ لكِنَّ اللَّهَ رَمى »
« 2 » گرچه تو تير انداختى اما در حقيقت تو نينداختى بلكه خداوند بود كه اين تير را از مجراى بازو و ارادهء تو انداخت .
نتيجه مىگيريم كه هر فعلى در جهان صادر مىشود فعل الهى است و علتهاى فاعلى بيش از علتهاى اعدادى اثرى ندارند .
تقرير فاعليت حق مطابق ذوق فلسفى
متن
هذا بالنظر إلى حقيقة الوجود الأصيلة المتحقّقة . . . والعلل كلُّها مسخَّرة له .
هامش
( 1 ) . تكوير ، آيه 29
( 2 ) انفال ، آيه 17