اجزاى عالم به سبب واحدى كه جز او سبب و مرجحى نيست كه همان واجب عز اسمه باشد ، منتهى مىشوند .
شرح
اينكه مىگوييم علت تامه و مرجح همهء هستى ذات واجب الوجود است منافات ندارد با اين كه ميان اجزاى خود عالم رابطهء علّى و معلولى موجود باشد و بعضى بر بعضى ديگر متوقف باشند بديهى است . كه نظام جهان نظام علت و معلول است و هر معلولى متوقف بر علت خود مىباشد و تا علت آن موجود نباشد معلول آن نمىتواند موجود شود . بنابراين رجحان وجود معلول متوقف بر وجود علت خود مىباشد .
لكن اين سخن معارض با مطلب قبلى كه مجموع نظام هستى معلول علت تامه كه ذات واجب الوجود است نيست و ذات همان يك علت است كه مرجح عالم هستى شدهاست .
بنابراين گاهى ما نظر به اجزاى جهان مركب داريم در اين ملاحظه بعضى را علت تامهء بعضى و مرجح آن مىيابيم . اين حكم بر تمام اجزاى جهان جارى مىشود .
لكن گاهى نظر به مجموع عالم داريم . در اين جا عالم را به منزلهء يك معلول مىبينيم كه براى آن بيش از يك علت تامه كه همان ذات واجب الوجود است نمىيابيم و همو مرجح خلق عالم است .
ارادهء فعلى هم علت حدوث عالم نيست
متن
فقد تحصّل من جميع ما تقدّم أنّ المعلول يجب . . . وجود أحد الممكنات ، هذا .
ترجمه
از آنچه گذشت نتيجه حاصل مىشود كه معلول به هنگام وجود علت تامهء خود وجودى ، واجب مىيابد . و برخى از كسانى كه چارهاى از ايجاب علت تامه براى معلول خود نيافتهاند گفتهاند علتِ