آيا علم به امكان عالَم مىتوان مُرَجح حدوث عالَم باشد ؟
متن
وأمّا قول من قال : « إنّه تعالى . . . بمراتب فلا يكون مرجّحاً .
ترجمه
اما كسى كه مىگويد : « خداوند متعال عالم به همه معلومات است او آنچه را واقع شدنى بداند انجام مىدهد و آنچه را واقع شدنى نداند انجام نمىدهد به عبارت ديگر آنچه را ممكن بداند موجود مىكند بر خلاف آنهايى كه محال هستند » سخن او مردود است ؛ زيرا امكان لازمهء ماهيت و ماهيت در انتزاع خود متوقف بر تحقق وجود و وجودش متوقف بر ترجيح مرجح است . پس علم به امكان چندين مرتبه متأخر از مرجح است . از اين رو نمىتواند مرجح باشد .
شرح
توجيه دوم آن است كه خداوند ، عالِم به حقايق امكانى است و آنها را از مفاهيم محال باز مىشناسد آنهايى كه امكان وجود دارند وجود مىبخشد و آنهايى كه امكان وجود ندارند موجود نمىكند . بنابراين در حقيقت ، مرجح وجود عالم ممكنات ، همان امكان موجود شدن آنها مىباشد كه به آنها مجال موجود شدن را مىدهد .
اين توجيه هم كلام نادرستى است ؛ زيرا امكانِ ماهيت ، متأخر از خود ماهيت و لازمهء آن است و ماهيت از وجودى كه از او ماهيت انتزاع مىشود متأخر است و وجود هر چيز از مرجحى كه او را به وجود آورده متأخر است . از اين رو علم به امكان هم چندين مرتبه از مرجح متأخر خواهد بود . حال اگر علم به امكان مرجح باشد لازمهاش آن است كه او به عنوان علت بر نفس خويش به چند مرتبه تقدم جسته باشد كه اين محال است ؛ زيرا شأن ذاتى او تأخر است و تقدم او عقلًا به عنوان عامل رجحان ناممكن است .