و عترت و اهل بيت او ( عليهم صلوات اللَّه ) است » و ما در سابق مطالبى ديگر در باره مساله هدايت داشتيم .
و اينكه در آخر فرمود : * ( « فَما لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ » ) * به اصطلاح استفهام تعجبى است ، يعنى پرسشى كه غرض از آن برانگيختن تعجب شنونده است ، و مىخواهد به شنونده بفهماند اين حكمى كه مشركين مىكنند كه بين * ( « مَنْ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ » ) * و بين * ( « أَمَّنْ لا يَهِدِّي إِلَّا أَنْ يُهْدى » ) * فرق نمىگذارند حكمى غريب و شگفتآور است ، با اينكه عقل خود آنان حكم صريح و روشن دارد به اينكه نبايد كسى و چيزى را پيروى كرد كه خودش راه را نيافته ، و قهرا نمىتواند هادى به سوى حق باشد .
* ( « وَما يَتَّبِعُ أَكْثَرُهُمْ إِلَّا ظَنًّا إِنَّ الظَّنَّ لا يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئاً » ) * ماده « غنى » وقتى به باب افعال مىرود و به صورت ماضى ( أغنى ) و مضارع ( يغنى ) در مىآيد هم با حرف « من » متعدى مىشود و هم با حرف « عن » و در كلام مجيد الهى به هر دو صورت آمده . در آيه مورد بحث با حرف « من » متعدى شده ، و در آيه « ما أَغْنى عَنِّي مالِيَه » « 1 » با حرف « عن » .
در اين آيه شريفه پيروى از ظن را به اكثر كفار نسبت داده ، با اينكه همه آنان كافرند ، و دليلى يقينى بر مرام خود ندارند . و اين بدان جهت است كه پيشوايان كفر نسبت به درستى مرام خود نه تنها ظنى ندارند ، بلكه به نادرستى آن و به حقانيت دين حق يقين دارند ، چيزى كه هست بغى و دشمنىهايى كه با هم دارند وادارشان كرد به اينكه به خاطر حق دست از باطل برنداشته هم چنان مردم را به سوى باطل دعوت كنند ، هم چنان كه خداى عز و جل در باره وضع آنان فرموده :
« وَمَا اخْتَلَفَ فِيه إِلَّا الَّذِينَ أُوتُوه مِنْ بَعْدِ ما جاءَتْهُمُ الْبَيِّناتُ بَغْياً بَيْنَهُمْ » « 2 » .
پس اقليتى كه همين پيشوايان ضلالت باشند پيرو ظن نيستند ، و پيرو ظن همواره اكثريت مردمند ، كه به تقليد كوركورانه از پدران راه باطل آنها را دنبال كرده و مىكنند .
* ( « إِنَّ اللَّه عَلِيمٌ بِما يَفْعَلُونَ » ) * - اين قسمت از آيه جمله * ( « وَما يَتَّبِعُ أَكْثَرُهُمْ إِلَّا ظَنًّا » ) * را تعليل مىكند ، و معناى مجموع آيه چنين است : خداى تعالى عالم است به آنچه مردم مىكنند ، و به همين علت است كه مىداند كفار به جز پيروى ظن دليلى ندارند .
هامش
( 1 ) مال من به دردم نخورد . « سوره الحاقه ، آيه 28 »
( 2 ) و در دين حق اختلاف راه نينداختند مگر همانهايى كه دين حق براى آنان آمده بود ، و بعد از آنكه به دلائل روشن حقانيت آن دين برايشان ثابت شده بود ، تنها انگيزه آنان در اين باطلگرايى دشمنىهايى بود كه با يكديگر داشتند . « سوره بقره ، آيه 213 »