است كه به سوى حق هدايت مىكند ، و به همين جهت با يادآورى قرآن اشاره اى هم به آن كتابها نموده فرموده : * ( « وَلكِنْ تَصْدِيقَ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْه وَتَفْصِيلَ الْكِتابِ لا رَيْبَ فِيه مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ » ) * و در آخر آيات به ذكر مساله حشر ، كه يكى از مقاصد اين سوره است و قبلا نيز سخن از آن رفته بود برگشت شده .
* ( « وَما كانَ هذَا الْقُرْآنُ أَنْ يُفْتَرى مِنْ دُونِ اللَّه . . . » ) *
در سابق اشاره كرديم كه اگر در نفى صفتى و يا معنايى تعبير شود به نفى كون و نبود وجود آن ، از اين تعبير فهميده مىشود كه آن صفت استعداد و شانيت تحقق و وجود ندارد ، و اين قسم نفى كردن بليغتر از نفى خود آن صفت است . بنا بر اين ، فرق است بين اينكه بگوئيم : « ما كان زيد ليقوم - زيد چنين نبود كه بايستد » ، و بين اينكه بگوئيم : « زيد لم يقم - زيد نايستاد » ، و يا بگوئيم : « ما قام زيد - زيد نايستاد » . تعبير اول مىفهماند زيد استعداد ايستادن ندارد ، و شان او چنين شانى نيست ، به خلاف تعبير دوم كه تنها نفى قيام را مىرساند و مىفهماند او نايستاده ، و در قرآن كريم نمونه هاى بسيارى از تعبير اول وجود دارد ، مثل آيات زير : « فَما كانُوا لِيُؤْمِنُوا بِما كَذَّبُوا بِه مِنْ قَبْلُ » « 1 » ، « ما كُنْتَ تَدْرِي مَا الْكِتابُ وَلَا الإِيمانُ » « 2 » و « ما كانَ اللَّه لِيَظْلِمَهُمْ » « 3 » پس اينكه در آيه مورد بحث فرمود : * ( « وَما كانَ هذَا الْقُرْآنُ أَنْ يُفْتَرى مِنْ دُونِ اللَّه » ) * خواسته است شانيت افتراء را از قرآن كريم نفى نموده ، همانطور كه ديگران نيز گفتهاند خواسته است بفرمايد : قرآن چيزى نيست كه بتوان به آن افتراء بست و گفت كه اين كتاب از ناحيه خدا نبوده و به افتراء به خدا نسبت داده شده . و اين تعبير بليغتر از آن است كه نفى فعليت نموده بفرمايد : « اين قرآن به ناحق به خدا نسبت داده نشده » ، و حاصل معناى آيه اين است كه شان قرآن چنين نيست ، و در اين صلاحيت نيست كه ساخته و پرداخته غير خدا باشد ، و به افتراء به خدا نسبت داده شود .
* ( « وَلكِنْ تَصْدِيقَ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْه » ) * - يعنى قرآن تصديق آن كتابهايى است كه فعلا موجود است ، و از ناحيه خدا نازل شده ، و آن عبارت است از تورات و انجيل ، هم چنان كه همين قرآن از مسيح ( ع ) حكايت كرده كه آن جناب نيز در باره كتاب آسمانى قبل از
هامش
( 1 ) آنان به خاطر تكذيبى كه قبلا كرده بودند ديگر ايمان آور نبودند . « سوره يونس ، آيه 74 »
( 2 ) تو چنين نبودى كه بدانى كتاب چيست و يا ايمان كدام است . « سوره شورى ، آيه 52 »
( 3 ) خداى تعالى چنين نبوده كه به آنان ظلم كند . « سوره عنكبوت ، آيه 40 »