اين قوم صبح همين شب است ، و اين تعليل همانطور كه گفتيم نوعى استعجال و طرف را به عجله واداشتن است و جمله دوم كه مىفرمايد : * ( « ألَيْسَ الصُّبْحُ بِقَرِيبٍ » ) * همان شتابزدگى را تاكيد مىكند ، البته احتمال هم دارد كه لوط ( ع ) قبلا استعجال كرده و از ملائكه خواسته باشد كه همين الان عذاب را نازل كنيد و ملائكه در پاسخش گفته باشند موعد عذاب آنان صبح است ( يعنى چرا اينقدر عجله مىكنى مگر صبح نزديك نيست ؟ ) ممكن هم هست جمله اولى استعجال ملائكه باشد و جمله دوم كلام آنان براى تسليت لوط در استعجالش ، ( به اين معنا كه ملائكه نخست از لوط خواسته باشند عجله كند و گفته باشند موعد اين قوم صبح است زود باش حركت كن و سپس لوط از آنان خواسته باشد هر چه زودتر عذاب را بياورند و آنها دلداريش داده باشند كه مگر صبح نزديك نيست ؟ ) .
در اين آيات بيان نشده كه منتهاى سير شبانه لوط و اهلش كجا است و بايد متوجه چه نقطه اى بشوند در حالى كه در جايى ديگر از كلام خداى تعالى آمده : « فَأَسْرِ بِأَهْلِكَ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّيْلِ وَاتَّبِعْ أَدْبارَهُمْ وَلا يَلْتَفِتْ مِنْكُمْ أَحَدٌ وَامْضُوا حَيْثُ تُؤْمَرُونَ » « 1 » كه از ظاهر آن بر مىآيد ملائكه نقطه نهايى سفر را معين نكرده بودند و مساله را محول كرده بودند به وحيى كه بعدا از ناحيه خداى تعالى به لوط مىشود .
* ( « فَلَمَّا جاءَ أَمْرُنا جَعَلْنا عالِيَها سافِلَها وَأَمْطَرْنا عَلَيْها حِجارَةً مِنْ سِجِّيلٍ مَنْضُودٍ مُسَوَّمَةً عِنْدَ رَبِّكَ » ) * هر چه ضمير مؤنث در اين آيه است يعنى ضماير سه گانه در « عاليها » ، « سافلها » و « عليها » همه به زمين و يا قريه و يا بلاد آن قوم برمىگردد و اگر اين كلمات قبلا ذكر نشده تا ضمير به آن برگردد عيب ندارد زيرا معلوم بوده كه مرجع ضميرها چيست ، و كلمه « سجيل » بطورى كه در مجمع البيان آمده به معناى سجين يعنى آتش است « 2 » ، راغب مىگويد : سجين به معناى سنگ و گل به هم آميخته است و اصل آن بطورى كه گفتهاند فارسى بوده بعدها عربى شده است . « 3 » و منظورش اشاره به قولى است كه گفته اصل اين كلمه « سنگ گل » بوده است .
بعضى « 4 » ديگر گفتهاند : اين كلمه از سجل گرفته شده كه به معناى كتاب است ، گويا كه در آن
هامش
( 1 ) پس اهل خود را شبانه و در قطعه اى از شب به راه بينداز و از پشت سر قوم برو و احدى از شما به پشت سر خود نگاه نكند و برويد به آنجا كه مامور شدهايد . « سوره حجر ، آيه 65 »
( 2 ) مجمع البيان ، ج 5 ، ص 183 ، چاپ ايران .
( 3 ) مفردات راغب ، ماده سجل .
( 4 ) مجمع البيان ، ج 5 ، ص 183 ، چاپ ايران .