آيه مورد بحث حكايت كلام ملائكه است كه به عنوان دستورى ارشادى و به منظور نجات او از عذابى كه صبح همان شب بر قوم نازل مىشود با وى در ميان نهادهاند و در اين كلام مخصوصا جمله « * ( إِنَّ مَوْعِدَهُمُ الصُّبْحُ ) * - موعد عذاب اين قوم صبح همين شب است » بويى از عجله و شتابزدگى هست .
و معناى آيه اين است كه ما نوجوانانى از جنس بشر نيستيم بلكه فرستادگانى هستيم براى عذاب اين قوم و هلاك كردنشان پس تو خود و اهلت را نجات بده ، شبانه تو و اهلت در قطعه اى از همين شب حركت كنيد و از ديار اين قوم بيرون شويد كه اينها در صبح همين شب به عذاب الهى گرفتار گشته هلاك خواهند شد و بين تو و صبح ، فرصت بسيارى نيست و چون حركت كرديد احدى از شما به پشت سر خود نگاه نيندازد .
بعضى « 1 » از مفسرين گفتهاند مراد از كلمه « التفات » توجه و ميل به مال و اثاث است ، خواستهاند بگويند از متاعهايى كه در اين شهر هست چيزى با خود نبريد و يا التفات به معناى تخلف از حركت شبانه است ليكن اين دو احتمال چيزى نيست كه انسان به آن التفاتى بكند .
* ( « إِلَّا امْرَأَتَكَ إِنَّه مُصِيبُها ما أَصابَهُمْ » ) * - از ظاهر سياق برمىآيد كه اين جمله استثناء از كلمه « أهلك » باشد نه از كلمه « أحد » چون اگر از كلمه « أحد » باشد ، معناى آيه چنين مىشود : « و كسى از شما هنگام رفتن به پشت سر خود نگاه نكند مگر همسرت » و اين معنا درست به نظر نمىرسد چون دنبالش مىفرمايد : « زيرا كه او به همان عذابى مىرسد كه آنها به آن خواهند رسيد » و اين جمله علت استثناء همسر او را بيان مىكند ، و خداى تعالى در جاى ديگر نيز به بيانى صريحتر فرموده : « إِلَّا امْرَأَتَه قَدَّرْنا إِنَّها لَمِنَ الْغابِرِينَ » « 2 » .
* ( « إِنَّ مَوْعِدَهُمُ الصُّبْحُ ألَيْسَ الصُّبْحُ بِقَرِيبٍ » ) * - يعنى موعد هلاكت اين قوم صبح است و صبح به معناى اول روز و بعد از طلوع فجر است كه افق رو به روشن شدن مىگذارد هم چنان كه در جاى ديگر اين موعد را به همان طلوع فجر معنا كرده نه طلوع خورشيد و فرموده : « فَأَخَذَتْهُمُ الصَّيْحَةُ مُشْرِقِينَ » « 3 » .
جمله اولى از دو جمله مورد بحث فرمان * ( « فَأَسْرِ بِأَهْلِكَ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّيْلِ » ) * را تعليل مىكند و مىفهماند اگر گفتيم : همين شب اهلت را بيرون ببر ، به علت آن بود كه موعد عذاب
هامش
( 1 ) مجمع البيان ، ج 5 ، ص 184 ، چاپ ايران .
( 2 ) مگر همسرت را كه ما تقدير كردهايم كه از هالكان باشد . « سوره حجر ، آيه 60 »
( 3 ) صيحه آسمانى آنان را در حالى كه در هنگام طلوع فجر قرار داشتند بگرفت . « سوره حجر ، آيه 73 »