پدران ما چنين مىكردهاند و ثانيا خدا هم به ما چنين دستور داده » نيز ذكر فرموده ، سپس به اصل ثابت فوق تمسك جسته و به رسول گراميش مىفرمايد تا به آنان بفهماند كه اين حرف افترا به خدا است ، زيرا خداوند امر به فحشا نمىكند و به هيچ وجه به آن راضى نيست ، اگر راضى مىبود آدم و همسرش را به خاطر آن از بهشت بيرون نمىكرد .
همانطورى كه اشاره شد در اين آيه براى مشركين دو عذر ذكر شده كه در ارتكاب فحشا با آن اعتذار مىجستهاند : يكى اينكه « پدران ما چنين مىكردهاند » و ديگرى اينكه « خداوند هم به ما چنين دستور داده » . از اين دو عذر آن عذرى كه مربوط به خطاب عمومى * ( « يا بَنِي آدَمَ » ) * است كه در اين داستان مكرر ذكر شده همانا عذر دوم است ، و به همين جهت در آيه شريفه متعرض رد و پاسخ از همان شده است . و اما عذر اولشان گر چه در جاى خود عذر غير موجهى است ، و خداوند هم آن را موجه نمىداند ، و در موارد زيادى از كلام مجيد خود آن را به امثال آيه « أوَ لَوْ كانَ آباؤُهُمْ لا يَعْقِلُونَ شَيْئاً وَلا يَهْتَدُونَ » « 1 » رد كرده الا اينكه داستان مورد بحث تنها شاهد بطلان عذر دوم آنان است .
عده اى از مفسرين گفتهاند : جمله * ( « إِذا فَعَلُوا فاحِشَةً . . . » ) * اشاره است به عادت زشتى كه در ميان مردم دوران جاهليت معمول بوده است ، آنها به استناد اينكه در لباسهاىشان خدا را معصيت كردهاند لخت مادرزاد شده و دور خانه خدا طواف مىكردهاند « 2 » .
از فراء نيز نقل شده كه گفته است : اعراب جاهليت را رسم چنين بود كه رشته هايى از چرم و يا از پشم به نوارى آويزان كرده آن نوار را طورى به كمر خود مىبستند و رشته ها در برابر عورتشان قرار مىگرفت و تا اندازه اى آن را مىپوشاند ، اين رشته ها را در صورتى كه از چرم درست مىشد « حوف » و اگر از پشم بود « رهط » مىناميدند . زنان نيز برهنه شده استخوان كتف يا چيز ديگرى به خود مىبستند و به اين بيت مترنم مىشدند :
اليوم يبدو بعضه او كله
و ما بدا منه فلا احله « 3 »
اين رسم هم چنان در بين اعراب ادامه داشت تا آنكه رسول خدا ( ص ) پس از فتح مكه على ( ع ) را فرستاد تا آيات برائت را بر آنان تلاوت نموده و ايشان را از
هامش
( 1 ) آيا پيروى از پدران و لو اينكه مردمى بىعقل باشند و خود راه به جايى نبرند باز هم صحيح است ؟ سوره بقره آيه 170
( 2 ) مجمع البيان ج 4 ص 410
( 3 ) امروز بعضى يا همه آن ( عورت ) نمايان مىشود و آنچه را از آن آشكار شود به ديگران حلال نمىكنم .