اين عمل زشت منع كند ، و گويا قبل از تسلط آن جناب بر آنان هر وقت خود آن حضرت و يا بعضى از مسلمين بر اين عمل زشتشان اعتراض مىنمودند و آنان را سرزنش مىكردند در جواب مىگفتند : « ما پدران خود را يافتيم كه اينطور طواف مىكردند ، و خدا به ما چنين دستور داده » لذا خداى تعالى در آيه * ( « إِنَّ اللَّه لا يَأْمُرُ بِالْفَحْشاءِ أتَقُولُونَ عَلَى اللَّه ما لا تَعْلَمُونَ » ) * گفتارشان را رد نموده و مذمتشان فرموده است . « 1 »
بعيد نيست كه اين گفته فراء صحيح باشد ، و در خود آيه هم شواهدى بر آن هست :
يكى اينكه عمل مشركين را « فحشاء » خوانده كه به معناى كار بسيار شنيع و زشت است ، ديگر اينكه عذر دومشان را اين دانسته كه « خدا ما را به آن امر فرموده » ، چون از اين جمله بر مىآيد عمل شنيعى را كه مرتكب مىشدهاند در شكل عبادتى بوده ، پس بعيد نيست كه همان طواف كذايى بوده باشد . و ليكن از آنجايى كه كلمه فحشاء در آيه مطلق است قابليت انطباق بر هر عمل زشت ديگرى دارد ، عمل زشت هم يكى دو تا نيست ، مردم ، مخصوصا مردم زمان ما كارهايى مىكنند كه هيچ دست كم از طواف كذايى اعراب ندارد .
* ( « قُلْ أَمَرَ رَبِّي بِالْقِسْطِ وَأَقِيمُوا وُجُوهَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ وَادْعُوه مُخْلِصِينَ لَه الدِّينَ » ) * پس از آنكه در آيه قبلى امر به فحشاء را نفى نمود و فرمود : « اين افترايى است كه به خدا مىبنديد و هيچ شاهد و دليلى از طريق وحى نداريد » در اين آيه چيزى را كه خدا به آن امر كرده ذكر مىكند ، و معلوم است كه چنين چيزى مقابل آن امر شنيعى است كه در آيه قبلى بود ، و آن « قسط » است كه قرار گرفتنش در برابر آن امر شنيع مىفهماند كه آن امر كارى بوده كه از حد ميانه به طرف افراط و يا تفريط منحرف بوده است .
« قسط » بنا به گفته راغب ، هم بهره عادلانه را گويند . خداوند مىفرمايد : « لِيَجْزِيَ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ بِالْقِسْطِ » « 2 » و « أَقِيمُوا الْوَزْنَ بِالْقِسْطِ » « 3 » . و هم به معناى جور و گرفتن بهره ديگران آمده ، چيزى كه هست اين ماده ( قسط ) در باب افعال معناى اول را مىرساند مانند « وَأَقْسِطُوا إِنَّ اللَّه يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ » « 4 » و در باب ثلاثى مجرد معناى دوم را ،
هامش
( 1 ) مجمع البيان ج 4 ص 410
( 2 ) خداوند بهره كسانى را كه ايمان آورده و كار نيكو بجا مىآورند به عدل و انصاف مىدهد .
سوره يونس آيه 4
( 3 ) و ميزان را از روى عدالت و انصاف به پا داريد . سوره الرحمن آيه 9
( 4 ) و به انصاف عمل كنيد كه خداوند عدالتخواهان را دوست مىدارد . سوره حجرات آيه 9