مسجد برويد » و نيز از آن جمله است كه « خدا را به خلوص اطاعت كنيد و در عبادت بتها را شريك او مگيريد » « 1 » .
اين وجوه و معانى صرف نظر از اينكه آيه شريفه از آن انصراف دارد وجوهى نيست كه بتوان آيه را به آن حمل نمود ، زيرا سه وجه اول آن با وضعى كه مسلمين در موقع نزول اين آيه داشتند نمىسازد ، براى اين كه اين سوره در مكه نازل شده و آن روز كعبه قبله مسلمين نبوده و مسلمانان مساجد مختلف و متعددى نداشتند . وجه آخرى هم گر چه با معنايى كه ما ذكر كرديم نزديك است ، ولى اخلاصى را كه از آيه استفاده مىشود آن طور كه بايد بيان نمىكند و در حقيقت معناى آيه مورد بحث نيست ، بلكه معناى آيه * ( « وَادْعُوه مُخْلِصِينَ لَه الدِّينَ » ) * است .
* ( « كَما بَدَأَكُمْ تَعُودُونَ فَرِيقاً هَدى وَفَرِيقاً حَقَّ عَلَيْهِمُ الضَّلالَةُ . . . » ) *
در معناى اين جمله و كيفيت ارتباطش به ما قبل چند احتمال است : احتمال اول كه سياق كلام هم ظهور در آن دارد اين است كه جمله * ( « فَرِيقاً هَدى وَفَرِيقاً حَقَّ عَلَيْهِمُ الضَّلالَةُ » ) * حال از فاعل « تعودون » باشد ، و همين حال وجه مشتركى باشد كه بازگشت را شبيه به ابتداى خلقت نموده و معنايش اين باشد كه « شما در قيامت مانند آن روزى كه خداىتان آفريد دو گروه خواهيد بود » ، نظير آيه « وَلَقَدْ جِئْتُمُونا فُرادى كَما خَلَقْناكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ » « 2 » كه حشر انفرادى مردم را در قيامت به خلقت انفرادى آنان تشبيه مىكند .
اين است آن معنايى كه از ظاهر سياق استفاده مىشود ، و اما آنچه را كه ديگران احتمالش را داده و گفتهاند جمله * ( « فَرِيقاً هَدى . . . » ) * حال از خصوص عامل خودش است و وجه شباهت « عود » به « بدء » چيز ديگرى است كه در كلام ذكر نشده ، و آن به گفته بعضى ، « تنها بودن در خلقت و حشر » و به گفته بعضى ديگر اين است كه « هم خلقت نخستين آنان از خاك بوده و هم حشرشان از خاك خواهد بود » ، و به گفته بعضى ديگر اين است كه « خلقت دوم آنان براى خدا با خلقت بار اولشان فرقى نداشته و خداوند به هر دو قادر است » . وجوهى است كه دلالت آيه بر آنها بسيار بعيد است . و ثانيا حذف كردن وجه شباهت با اينكه ذكر آن لازم است ، و در عوض ذكر كردن چيزى كه مورد حاجت نيست جز خلط و اشتباه فايده اى ندارد .
توضيح بيشتر اين اشكال به زودى خواهد آمد .
هامش
( 1 ) مجمع البيان ج 4 ص 411 و تفسير ابو الفتوح رازى ج 2 ص 384
( 2 ) و محققا شما يكا يك ( براى حساب ) به سوى ما باز آييد بدان گونه كه اول شما را بيافريديم .
سوره انعام آيه 94