مانندَ « أَمَّا الْقاسِطُونَ فَكانُوا لِجَهَنَّمَ حَطَباً » « 1 » و « 2 » پس بنا به گفته راغب مقصود از جمله مزبور اين خواهد بود : « بگو پروردگار من امر به گرفتن بهره عادلانه و ملازمت ميانه روى در همه امور و ترك افراط و تفريط كرده » و معلوم است كه راه ميانه در عبادت اين است كه مردم به سوى خدا بازگشت نموده به جاى پرستش بتها و تقليد از بزرگان قوم به معابد در آمده خدا را به خلوص عبادت كنند .
* ( « وَأَقِيمُوا وُجُوهَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ » ) * - اين جمله به حسب ظاهر معطوف است به چيزى كه رسول خدا ( ص ) بايد به مردم برساند ، براى اينكه جمله « پروردگار من امر به ميانه روى كرده » در حقيقت به منزله اين است كه بفرمايد : « ميانه رو باشيد » . و بنا بر اين ، تقدير اين دو جمله چنين است : « بايد ميانه رو باشيد و روى خود را متوجه هر مسجد كنيد » .
وجه هر چيز آن قسمتى است كه با آن با چيزهاى ديگر روبرو مىشود ، و اقامه وجه در هنگام عبادت در يك انسان كامل عبارت از اين است كه خود را طورى سازد و آن چنان حواس خود را تمركز دهد كه امر به عبادت قائم به او شود و او بتواند آن امر را بطور كامل و شايسته و بدون هيچ نقصى امتثال كند . پس برگشت اقامه وجه در هنگام عبادت به اين است كه انسان در اين موقع دلش چنان مشغول خدا باشد كه از هر چيز ديگرى منقطع شود .
بنا بر اين ، جمله * ( « وَأَقِيمُوا وُجُوهَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ » ) * به ضميمه * ( « وَادْعُوه مُخْلِصِينَ لَه الدِّينَ » ) * اين معنا را افاده مىكند كه : بر هر عابد واجب است كه در عبادت خود توجه را از غير عبادت ، و در بندگى براى خدا توجه را از غير خدا منقطع سازد . يكى از چيزهايى كه غير خدا است همان عبادت او است ، پس عابد نبايد به عبادت خود توجه كند زيرا عبادت توجه است نه متوجه اليه ، و توجه به عبادت ، معناى عبادت و توجه به خدا بودن آن را از بين مىبرد .
مفسرين را در معناى جمله * ( « وَأَقِيمُوا وُجُوهَكُمْ . . . » ) * اقوال ديگرى است : يكى اينكه « در نماز بطور مستقيم متوجه قبله هر مسجدى شويد » ديگر اينكه « در موقع سجده كه همان موقع نماز است متوجه آن نقطه اى شويد كه خدا دستور داده ، و آن نقطه كعبه است » ديگر اينكه « وقتى در مسجدى وقت نمازى را درك كرديد همانجا نمازتان را بخوانيد ، و نگوييد باشد تا به مسجد محل خود برگرديم » ديگر اينكه « در موقع نمازهايى كه بايد به جماعت گزارد به سوى
هامش
( 1 ) و اما ظالمين آتشگيره جهنم هستند . سوره جن آيه 15
( 2 ) مفردات راغب ص 402