اول متعين است .
* ( « وَأُمْلِي لَهُمْ إِنَّ كَيْدِي مَتِينٌ » ) * كلمه « املاء » به معناى مهلت دادن است ، و جمله * ( « إِنَّ كَيْدِي مَتِينٌ » ) * تعليل مطالبى است كه در دو آيه سابق بود و التفاتى كه از تكلم مع الغير در « سنستدرجهم » به تكلم وحده در « املى » به كار رفته براى اين است كه دلالت كند بر مزيد عنايت بر محروم ساختن ايشان از رحمت الهى و وارد ساختنشان در مورد هلاكت .
نكته ديگر اين التفات اين است كه املاء مهلت دادن تا مدت معين است و به همين جهت آيه شريفه در معنى نظير آيه « وَلَوْ لا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ » « 1 » است و كلمه اى كه در اين آيه است همان است كه در هنگام هبوط آدم به وى فرموده :
« وَلَكُمْ فِي الأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَمَتاعٌ إِلى حِينٍ » « 2 » و قضاى الهى هم همين است ، و قضاء مختص به خداى تعالى است و در آن كسى با او شريك نيست ، به خلاف استدراج كه به معناى رساندن نعمت بعد از نعمت است ، و اين نعمتهاى الهى به وسائطى از ملائكه و امر به انسان مىرسد ، به همين مناسبت استدراج را به صيغه متكلم مع الغير آورد ولى در املاء و در كيدى كه نتيجه استدراج و املاء است به صيغه متكلم وحده تعبير كرد .
* ( « أوَ لَمْ يَتَفَكَّرُوا ما بِصاحِبِهِمْ مِنْ جِنَّةٍ إِنْ هُوَ إِلَّا نَذِيرٌ مُبِينٌ » ) * در ميان مفسرين راجع به تركيب اين كلام اختلاف شديدى است ، و آن معنايى كه از سياق كلام به ذهن تبادر مىكند اين است كه جمله * ( « أوَ لَمْ يَتَفَكَّرُوا » ) * كلام تمامى است كه منظور از آن انكار و توبيخ است ، و جمله * ( « ما بِصاحِبِهِمْ مِنْ جِنَّةٍ » ) * كلام ديگرى است كه منظور از آن تصديق رسول خدا ( ص ) در ادعاى نبوت است ، و در عين حال اشاره به آن چيزى كه مردم در باره اش تفكر مىكردند دارد ، گويا فرموده است : « آيا تفكر نمىكنند در اينكه صاحبشان جن زده نيست تا حقيقت مطلب برايشان روشن شود ؟ آرى ، او ديوانه نيست و نيست او مگر بيمرسانى آشكار » .
و تعبير از رسول خدا ( ص ) به « صاحب ايشان » براى اشاره به ماده استدلال فكرى است ، زيرا رسول خدا ( ص ) در تمام طول زندگى مصاحب ايشان و ايشان مصاحب وى بودهاند ، و اگر او ديوانه مىبود در طول اين مدت معلوم مىشد ، پس معلوم مىشود
هامش
( 1 ) سوره شورى آيه 14
( 2 ) و براى شما است در زمين قرارگاه و زندگى تا مدتى معين « سوره بقره آيه 36 »