او ترساننده است نه ديوانه .
و كلمه « جنة » بطورى كه گفتهاند به اصطلاح ادبى بناء نوع است ، يعنى نوعى از جنون ، گر چه احتمال هم دارد كه مراد از آن يك فرد از جن باشد ، چون مردم آن روز معتقد بودند كه ديوانه كسى است كه يكى از جن در بدن او حلول نموده و به زبان او تكلم كند .
* ( « أوَ لَمْ يَنْظُرُوا فِي مَلَكُوتِ السَّماواتِ وَالأَرْضِ . . . » ) *
در سابق مكرر گذشت كه « ملكوت » در عرف قرآن و بطورى كه از آيه « إِنَّما أَمْرُه إِذا أَرادَ شَيْئاً أَنْ يَقُولَ لَه كُنْ فَيَكُونُ ، فَسُبْحانَ الَّذِي بِيَدِه مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ » « 1 » استفاده مىشود عبارت است از باطن و آن طرف هر چيز كه بسوى پروردگار متعال است ، و نظر كردن به اين طرف با يقين ملازم است ، هم چنان كه از آيه « وَكَذلِكَ نُرِي إِبْراهِيمَ مَلَكُوتَ السَّماواتِ وَالأَرْضِ وَلِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ » « 2 » اين تلازم به خوبى استفاده مىشود .
پس غرض از اين آيه توبيخ آنان در اعراض و انصراف از وجه ملكوتى اشياء است كه چرا فراموش كردند و در آن نظر نينداختند تا برايشان روشن شود كه آنچه را كه رسول خدا ( ص ) بسوى آن دعوتشان مىكند حق است .
و اينكه فرمود * ( « وَما خَلَقَ اللَّه مِنْ شَيْءٍ » ) * عطف است بر محل سماوات ، و كلمه « من شىء » بيان مىكند « ما » ى موصوله را ، و معناى آيه اين است كه : چرا در خلقت آسمانها و زمين و هر چيز ديگرى از مخلوقات خدا نظر نكردند ؟ و بايد نظر كنند ، اما نه از آن طرف كه برابر اشياء است ، و نتيجه تفكر در آن علم به خواص طبيعى آنها است ، بلكه از آن طرف كه برابر خداست ، و تفكر در آن آدمى را به اين نتيجه مىرساند كه وجود اين موجودات مستقل به ذات نيست ، بلكه وابسته به غير و محتاج به پروردگارى است كه امر هر چيزى را او اداره مىكند و آن پروردگار رب العالمين است .
* ( « وَأَنْ عَسى أَنْ يَكُونَ قَدِ اقْتَرَبَ أَجَلُهُمْ » ) * اين جمله عطف است بر جمله * ( « مَلَكُوتِ السَّماواتِ . . . » ) * چون جمله مورد بحث ( بخاطر اينكه مصدر به كلمه « أن » است ) در تاويل مفرد است ، و تقدير چنين است كه : « آيا نظر نكردند در اينكه شايد اجلهايشان نزديك شده باشد ، زيرا نظر كردن در همين احتمال چه بسا ايشان را از ادامه و پافشارى بر ضلالت برگرداند » چون
هامش
( 1 ) فرمان نافذ خدا ( در عالم ) چون اراده خلقت چيزى را كند به محض اينكه گويد موجود باش بلا فاصله موجود خواهد شد ، منزه است آنكه سلطنت همه چيز بدست او است . سوره يس آيه 84
( 2 ) بدينسان ملكوت آسمانها و زمين را به ابراهيم بنموديم كه از اهل يقين شود . سوره انعام آيه 75