مكانى و يا امرى بالا رود يا پائين آيد و يا نسبت به آن نزديك شود ، و ليكن در اين آيه قرينه مقام دلالت دارد بر اينكه منظور نزديك شدن به هلاكت است يا در دنيا و يا در آخرت .
و اينكه استدراج را مقيد كرد به راهى كه خود آنان نفهمند ، براى اين است كه بفهماند اين نزديك كردن آشكارا نيست ، بلكه در همان سرگرمى به تمتع از مظاهر زندگى مادى مخفى است ، و در نتيجه ايشان با زياده روى در معصيت پيوسته بسوى هلاكت نزديك مىشوند ، پس مىتوان گفت استدراج تجديد نعمتى بعد از نعمت ديگرى است تا بدين وسيله التذاذ به آن نعمتها ايشان را از توجه به و بال كارهايشان غافل بسازد ، هم چنان كه در آيه « ثُمَّ بَدَّلْنا مَكانَ السَّيِّئَةِ الْحَسَنَةَ حَتَّى عَفَوْا » « 1 » و آيه « لا يَغُرَّنَّكَ تَقَلُّبُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي الْبِلادِ مَتاعٌ قَلِيلٌ ثُمَّ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمِهادُ » « 2 » گذشت .
و به وجه ديگرى وقتى كه از ذكر پروردگارشان غافل گشته و آيات او را تكذيب كردند اطمينان و آرامش دلهايشان را از دست دادند ، و ناگزير شدند با تشبث به اسباب ديگرى غير از خدا دل خود را آرامش دهند ، و چون غير خدا چيزى نمىتواند دلها را آرامش دهد ، لذا بيش از پيش به قلق و اضطراب درونى دچار شدند ، و ديگر از حقيقت سعادت زندگى بىخبر ماندند ، خيال كردند معناى زندگى همين است كه ايشان در آنند ، لا جرم اين سرگرمى به زخارف دنيا و مهلكات را روز بروز زيادتر كرده و در واقع روز بروز عذاب خود را بيشتر كردند تا سرانجام به عذاب آخرت كه تلختر و كشنده تر از هر عذاب است ملحق گشتند ، و اين همان استدراج در عذاب است كه ايشان به كيفر تكذيب آيات خدا به آن دچار گشتند ، تا روزى را كه به ايشان وعده داده شده بود ملاقات كنند .
و اين يك معناى ديگرى از استدراج است كه آيات زير اشاره به آن دارد : « أَلا بِذِكْرِ اللَّه تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ » « 3 » « وَمَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِكْرِي فَإِنَّ لَه مَعِيشَةً ضَنْكاً » « 4 » « فَلا تُعْجِبْكَ أَمْوالُهُمْ وَلا أَوْلادُهُمْ إِنَّما يُرِيدُ اللَّه لِيُعَذِّبَهُمْ بِها فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَتَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَهُمْ كافِرُونَ » « 5 » و ليكن اين معنا با جمله * ( « وَأُمْلِي لَهُمْ » ) * كه در آيه مورد بحث است سازگارى ندارد ، بنا بر اين ، همان معناى
هامش
( 1 ) سوره اعراف آيه 95
( 2 ) سوره آل عمران آيه 197
( 3 ) آگاه باشيد كه با ياد خدا دلها آرامش مىگيرد . سوره رعد آيه 28
( 4 ) و هر كه از كتاب من روى بگرداند وى را روزگارى سخت خواهد بود . سوره طه آيه 124
( 5 ) اموال و اولادشان تو را به شگفت نيارد فقط خدا مىخواهد بوسيله آن در زندگى دنيا عذابشان كند و جانشان به حال كفر در آيد . سوره توبه آيه 55