حسنى و الحاد در آن است ) قرار گرفته ، و همين قرار گرفتن در اين سياق دلالت مىكند بر اينكه در نوع انسانى افرادى كم و يا زياد وجود دارند كه بطور حقيقت مهتدى شدهاند ، چون كلام در اهتداء و ضلالت حقيقى و مستند به صنع خدا است ، و معلوم است كه خداوند وقتى كسى را هدايت كرد آن كس مهتدى حقيقى است ، آرى : « مَنْ يَهْدِ اللَّه فَهُوَ الْمُهْتَدِي وَمَنْ يُضْلِلْ فَأُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ » و اهتداء حقيقى جز بوسيله هدايت حقيقى كه منحصرا كار خداى سبحان است صورت نمىگيرد ، و در تفسير آيه « فَإِنْ يَكْفُرْ بِها هؤُلاءِ فَقَدْ وَكَّلْنا بِها قَوْماً لَيْسُوا بِها بِكافِرِينَ » « 1 » و مواردى ديگر گذرانديم كه هدايت حقيقى الهى به هيچ وجه از مقتضاى خود تخلف ننموده و مستلزم عصمت از گمراهى است ، هم چنان كه ترديدى كه در آيه « أفَمَنْ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ أَحَقُّ أَنْ يُتَّبَعَ أَمَّنْ لا يَهِدِّي إِلَّا أَنْ يُهْدى » « 2 » دلالت دارد بر اينكه كسى كه به سوى حق هدايت شود واجب مىشود كه با كس ديگر جز خدا هدايت نشود - دقت بفرماييد - .
بنا بر اين ، اسناد هدايت به اين امت خالى از دلالت بر اين نيست كه امت مزبور مردمى هستند كه از ضلالت مصونند ، و خداوند ايشان را از گمراهى حفظ مىكند ، حال يا مقصود جميع افراد امتى است كه در آيه به ايشان اشاره شده ، كه در اين صورت بايد مراد از آن انبياء و اوصياء ايشان باشند ، و يا آنكه مراد از امت بعض افراد امت است و كل به وصف بعضى توصيف شده ، نظير آيه « وَلَقَدْ آتَيْنا بَنِي إِسْرائِيلَ الْكِتابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ » « 3 » و آيه « وَجَعَلَكُمْ مُلُوكاً » « 4 » و آيه « لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ » « 5 » وصف بعض افراد را به همه امت نسبت داده .
و مطلبى كه آيه شريفه در صدد افهام آن مىباشد - و خدا داناتر است - اين است كه : ما شما مردم را به امرى واقع نشدنى و خارج از طاقت بشر امر نمىكنيم ، براى اينكه در ميان همين شما مردم امتى هستند كه حقيقتا به هدايت به حق مهتدى شدهاند ، چون خداوند به هدايت خاصه خود تكريمشان كرده است .
* ( « وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لا يَعْلَمُونَ » ) * « استدراج » در لغت به معناى اين است كه كسى در صدد بر آيد پله پله و به تدريج از
هامش
( 1 ) اگر اين گروه انكار كنند گروهى را بدان گماشتهايم كه منكر آن نيستند . سوره انعام آيه 89
( 2 ) آيا كسى كه بسوى حق هدايت مىكند شايسته است كه پيرويش كنند يا كسى كه راه نمىبرد مگر آنكه هدايت شود . سوره يونس آيه 35
( 3 ) ما بنى اسرائيل را كتاب و حكم و نبوت داديم . سوره جاثيه آيه 16
( 4 ) و شما را پادشاهان قرار داد . سوره مائده آيه 20
( 5 ) تا گواهان بر مردم باشيد . سوره بقره آيه 143