صورت مورچه هاى خرد بيرون آورد و فرمود : به دوزخ اندر شويد كه از اين كار باكى ندارم ، اين است معناى اصحاب يمين و اصحاب شمال كه در قرآن آمده .
آن گاه از هر دو فرقه ميثاق گرفت و فرمود : * ( « ألَسْتُ بِرَبِّكُمْ قالُوا بَلى » ) * بعضى به طوع و رغبت عهد كردند و بعضى به كراهت و بر وجه تقيه ، در اينجا خداى تعالى و ملائكه گفتند كه ما شاهديم تا در روز قيامت نگوييد ما از اين امر غافل بوديم ، و يا پدران ما قبل از ما مشرك شدند .
اين عده از اصحاب اضافه كردند كه احدى از فرزندان آدم نيست مگر اينكه مىداند كه خداى تعالى پروردگار او است ، و اين گفته خدا است كه مىفرمايد : « وَلَه أَسْلَمَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالأَرْضِ طَوْعاً وَكَرْهاً و براى او به رغبت و يا به كراهت تسليم شده است آنكه در آسمانها و زمين است » « 1 » و نيز مىفرمايد : « فَلِلَّه الْحُجَّةُ الْبالِغَةُ فَلَوْ شاءَ لَهَداكُمْ أَجْمَعِينَ پس براى خدا است حجت بالغه ، و اگر مىخواست همه شما را هدايت مىكرد » « 2 » يعنى در روز اخذ ميثاق « 3 » .
مؤلف : حديث ذر به تفصيلى كه در اين روايت آمده به سند موقوف و سند موصول « 4 » از عده اى از اصحاب رسول خدا ( ص ) ابن عباس ، عمر بن خطاب ، عبد اللَّه بن عمر ، سلمان ، ابى هريره ، ابى امامه ، ابى سعيد خدرى ، عبد اللَّه بن مسعود ، عبد الرحمن بن قتاده ، ابى الدرداء ، انس ، معاويه و ابى موسى اشعرى روايت شده است « 5 » .
هم چنان كه از طرق شيعه از على بن ابى طالب ، على بن الحسين ، محمد بن على ، جعفر بن محمد و حسن بن على العسكرى « 6 » ( ع ) و از طرف اهل سنت نيز از على بن الحسين ، محمد بن على و جعفر بن محمد « 7 » به طريق كثيره اى روايت شده . پس بنا بر اين ، مىتوان در باره اين حديث ادعاى تواتر معنوى « 8 » كرد .
هامش
( 1 ) سوره آل عمران آيه 83
( 2 ) سوره انعام آيه 149
( 3 ) الدر المنثور ج 3 ص 141
( 4 ) سند موصول آن سندى است كه هم چنان اسامى راويان تا خود مروى عنه ذكر شود و روايت موقوف آن روايتى است كه از راوى آخرى نقل شود نه از شخص مروى عنه .
( 5 ) تفسير الدر المنثور ج 3 ص 141 - 145
( 6 ) تفسير برهان ج 2 ص 46 مراجعه شود
( 7 ) الدر المنثور ج 3 ص 145
( 8 ) تواتر معنوى آن است كه معناى روايت به حد تواتر برسد ، اگر چه الفاظ روايات در رساندن آن معنا مختلف باشد .