كند ، و خداوند بهترين مايه اميد است .
و قهرا وقتى مساله رؤيت خدا به آن معنا كه گفته شد در چند جاى قرآن براى روز قيامت اثبات شد نفى ابدى آن در جمله « لن ترانى » راجع به دنيا خواهد بود ، و معنايش اين مىشود : مادامى كه انسان در قيد حيات دنيوى و به حكم اجبار سرگرم اداره جسم و تن خويش و بر آوردن حوائج ضرورى آن است هرگز به چنين تشريفى مشرف نمىشود ، تا آنكه بطور كلى و به تمام معناى كلمه از بدنش و از توابع بدنش منقطع گردد ( يعنى بميرد ) و تو اى موسى هرگز توانايى ديدن من و علم ضرورى مرا در دنيا ندارى ، مگر اينكه بميرى و به ملاقات من آيى ، آن وقت است كه آن علم ضرورى را كه درخواست مىكنى نسبت به من خواهى يافت .
و كسى خيال نكند كه ثبوت رؤيت در آخرت منافات با تعبير « لن ترانى » دارد به توهم اينكه كلمه « لن » نفى ابدى را مىرساند ، زيرا براى نفى ، امكان رؤيت در سراسر زندگى دنيايى موسى و غير موسى تعبير به « لن ترانى » كافى است ، هم چنان كه كلمه مذكور در آيه « إِنَّكَ لَنْ تَخْرِقَ الأَرْضَ وَلَنْ تَبْلُغَ الْجِبالَ طُولًا » « 1 » و آيه « إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْراً » « 2 » نيز در معناى نفى ابد در دنيا استعمال شده .
و به فرضى كه اين جمله ظاهر در نفى ابد در دنيا و آخرت باشد تازه بيش از يك ظهور نيست ، كه قابل تقييد است ، هم چنان كه در آيه « وَلَنْ تَرْضى عَنْكَ الْيَهُودُ وَلَا النَّصارى حَتَّى تَتَّبِعَ مِلَّتَهُمْ » « 3 » با جمله « حَتَّى . . . » تقييد شده است ، با اين حال چه مانعى دارد امثال آيه « وُجُوه يَوْمَئِذٍ ناضِرَةٌ إِلى رَبِّها ناظِرَةٌ » نيز مقيد آيه مورد بحث و مفسر معناى نفى ابدى آن بوده باشد ؟ .
مؤيد اينكه گفتيم برگشت نفى رؤيت به نفى طاقت و قدرت بر آن است جمله * ( « وَلكِنِ انْظُرْ . . . » ) * است كه در آن نشان دادن خود را به موسى تشبيه كرده به نشان دادن خودش را به كوه ، و فرموده : ظهور و تجلى من براى كوه عينا مانند ظهورى است كه من براى تو كنم ، اگر كوه با آن عظمت و محكميش توانست به حال خود باقى بماند تو نيز مىتوانى تجلى پروردگارت را تحمل كنى .
هامش
( 1 ) هرگز زمين را نخواهى شكافت و هرگز به بلندى كوه ها نخواهى رسيد . سوره اسرى آيه 37
( 2 ) گفت : تو به همراهى من هرگز شكيبايى نتوانى كرد . سوره كهف آيه 67
( 3 ) يهود و نصارا از تو راضى نشوند مگر پيرو آيين آنها شوى ، بگو هدايت هدايت خداست ، اگر با وجود اين دانش كه سوى تو آمده هوسهايشان را پيروى كنى در قبال خدا دوست و ياورى نخواهى داشت .
سوره بقره آيه 120