داشته و مامور به پيروى از دين ابراهيم ( ع ) بودهاند مىرسد اين سياق را تغيير داده و مىفرمايد : « وَلُوطاً إِذْ قالَ لِقَوْمِه » « 1 » ، و در ابتداى داستان شعيب باز به سياق قبلى برگشته و در داستان موسى ( ع ) سياق را تغيير داده و فرموده : * ( « ثُمَّ بَعَثْنا مِنْ بَعْدِهِمْ مُوسى » ) * ، براى اينكه موسى ( ع ) سومين پيغمبر اولى العزم و صاحب سومين كتاب آسمانى و سومين شريعت است ، گو اينكه شريعتهاى خدايى همه يكى هستند ، و تناقض و تنافى در بين آنها نيست ، الا اينكه از نظر اجمال و تفصيل و كمى و زيادى فروع مختلفند ، چون سير بشر از نقص بسوى كمال تدريجى و استعداد قبول معارف الهى در هر عصرى با عصر ديگر مختلف است ، وقتى اين سير به پايان رسيد و بشر از نظر معرفت و علم به عالىترين موقف خود رسيد آن وقت است كه رسالت نيز ختم شده و كتاب خاتم انبياء و شريعتش در ميان بشر براى هميشه مىماند ، و ديگر بشر انتظار آمدن كتاب و شريعت ديگرى را ندارد ، ( و اگر امروز با اينكه خاتم پيغمبران صلوات اللَّه عليه مبعوث شده و آخرين كتاب آسمانى را آورده و در عين حال بشر به مرحله اى كه مىبايست از كمال برسد ، نرسيده براى اين است كه دين اسلام آن طور كه بايد در مجتمعات بشرى گسترش نيافته ) و گر نه بشر مىتواند با بسط دائره دين و بررسى حقايق معارف آن رو به كمال گذاشته و به تدريج مراحل علم و عمل را يكى پس از ديگرى طى كند .
هم چنان كه خود قرآن كريم اين معنا را به بيانات مختلف و هر چه رساتر توصيه فرموده و در آيه « إِنَّ الأَرْضَ لِلَّه يُورِثُها مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِه وَالْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ » « 2 » فرا رسيدن روزى را كه بشر به حد كمال خود رسيده باشد وعده و نويد مىدهد .
* ( « ثُمَّ بَعَثْنا مِنْ بَعْدِهِمْ مُوسى بِآياتِنا » ) * اين جمله اجمال داستان موسى ( ع ) است ، و از جمله * ( « وَقالَ مُوسى يا فِرْعَوْنُ » ) * شروع به تفصيل آن مىكند . در اينجا ناگفته نگذاريم كه گر چه ، اين گونه داستانهاى قرآنى را داستان موسى و نوح و داستان هود و يا صالح مىناميم ولى در حقيقت اين داستانها داستان اقوام و مللى است كه اين بزرگواران در ميانشان مبعوث شدهاند ، چون در اين داستانها جريان حال آن اقوام و رفتارى كه با پيغمبران خود كردهاند و سرانجام انكارشان و اينكه عذاب الهى همه شان را از بين برده و منقرضشان نمود ايراد شده ، و لذا مىبينيم تمامى اين داستانها به آياتى ختم شده كه كيفيت نزول عذاب و هلاكت آنان را
هامش
( 1 ) سوره نمل آيه 54
( 2 ) زمين متعلق به خدا است و آن را به هر كس از بندگان خويش بخواهد وا مىگذارد و سرانجام نيك از پرهيزگاران است . سوره اعراف آيه 127