هم در كار هست ، و آن عبارت است از همان مقامى كه گفتيم ، زمام جميع امور در آنجا متراكم و مجتمع مىشود ، آيه « وَهُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ » « 1 » و آيه « الَّذِينَ يَحْمِلُونَ الْعَرْشَ وَمَنْ حَوْلَه » « 2 » و آيه « وَيَحْمِلُ عَرْشَ رَبِّكَ فَوْقَهُمْ يَوْمَئِذٍ ثَمانِيَةٌ » « 3 » و آيه « وَتَرَى الْمَلائِكَةَ حَافِّينَ مِنْ حَوْلِ الْعَرْشِ » « 4 » نيز دلالت بر اين معنا دارند ، چون از ظاهر اين آيات بر مىآيد كه عرش حقيقتى است از حقايق خارجى ، و آيه مورد بحث مانند آيه شريفه نور و مثالهايى كه در آن زده شده ، صرف مثل نيست ، و لذا ما مىگوييم كه براى عرش ، مصداقى خارجى و حقيقى الهى است ، و همچنين براى « لوح » ، « قلم » و « كتاب » مصداقى الهى است ، در مثل آيه نور نمىگوييم كه در عالم آيينه اى الهى و يا درخت زيتونى الهى و يا زيتى الهى وجود دارد ، چون ما نيز اعتراف داريم كه آيينه و درخت و زيتى كه در اين آيه ذكر شده صرفا براى مثال است - دقت فرماييد - .
معنايى را كه ما براى كلمه عرش در جمله * ( « ثُمَّ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ » ) * كرده و گفتيم :
اين كلمه به معناى مقامى است موجود كه جميع سر نخهاى حوادث و امور در آن متراكم و جمع است ، از آيه « ثُمَّ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ يُدَبِّرُ الأَمْرَ ما مِنْ شَفِيعٍ إِلَّا مِنْ بَعْدِ إِذْنِه » « 5 » به خوبى استفاده مىشود ، چون اين آيه استواى بر عرش را به تدبير امور تفسير نموده ، و از وجود چنين صفتى براى خداى تعالى خبر مىدهد ، و چون اين آيه در مقام توصيف ربوبيت و تدبير تكوينى خداى تعالى است لا جرم مراد از شفاعتى هم كه در آخر آن است شفاعت در امر تكوينى خواهد بود ، پس مفاد جمله « ما مِنْ شَفِيعٍ إِلَّا مِنْ بَعْدِ إِذْنِه » اين مىشود كه هيچ سببى از اسباب تكوينى كه واسطه هايى بين خدا و بين حوادث عالمند از قبيل سببيت آتش براى حرارت و حرارت براى ذوب كردن اجسام و امثال آن ، سببيتشان از خودشان نيست ، و به اذن خدا است ، كه هر يك از آنها در ايجاد حادثه اى از حوادث تاثير مىكنند ، و اين جمله توحيد ربوبيتى را مىرساند كه در صدر آيه يعنى در جمله * ( « إِنَّ رَبَّكُمُ . . . » ) * بود .
جمله مزبور به حقيقت ديگرى نيز اشاره دارد ، و آن اين است كه عوض شدن تدبيرى به
هامش
( 1 ) و او پروردگار عرش بزرگ است . سوره توبه آيه 129
( 2 ) كسانى كه عرش را به دوش مىكشند و كسانى كه در اطراف آنند . سوره مؤمن آيه 7
( 3 ) و در چنان روزى عرش پروردگار تو را هشت نفر بالاى شانه خود حمل مىكنند . سوره الحاقه آيه 17
( 4 ) و فرشتگان را مىبينى كه عرش را احاطه كردهاند . سوره زمر آيه 74
( 5 ) سوره يونس آيه 3