قابل تدريج است ، هم چنان كه در باره خلقت فرموده : * ( « خَلَقَ السَّماواتِ وَالأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ » ) * . و در باره امر فرموده : « وَما أَمْرُنا إِلَّا واحِدَةٌ كَلَمْحٍ بِالْبَصَرِ » « 1 » و نيز به همين جهت است كه در كلام مجيدش خلقت را به غير خود نيز نسبت داده و فرموده : « وَإِذْ تَخْلُقُ مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ بِإِذْنِي فَتَنْفُخُ فِيها » « 2 » و نيز فرموده : « فَتَبارَكَ اللَّه أَحْسَنُ الْخالِقِينَ » « 3 » .
و اما امر به اين معنا را به غير خود نسبت نداده ، بلكه آن را مختص به خود دانسته و آن را بين خود و بين هر چيزى كه مىخواهد ايجاد كند از قبيل روح و امثال آن واسطه قرار داده ، در آيات زير دقت فرماييد : « وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومُ مُسَخَّراتٌ بِأَمْرِه » « 4 » و « وَلِتَجْرِيَ الْفُلْكُ بِأَمْرِه » « 5 » و « يُنَزِّلُ الْمَلائِكَةَ بِالرُّوحِ مِنْ أَمْرِه » « 6 » و « وَهُمْ بِأَمْرِه يَعْمَلُونَ » « 7 » و آيات ديگرى از اين قبيل نيز هست كه از آن بر مىآيد خداى تعالى امر خود را سبب و يا همراه ظهور اين گونه امور مىداند .
پس معلوم شد كه گر چه برگشت خلق و امر به يك معنا است ، ولى به حسب اعتبار مختلفند و به همين جهت صحيح است كه هر كدام را متعلق به خصوص يك قسم از ايجاد بدانيم ، حال چه اين دو لفظ هر كدام به تنهايى ذكر شده باشند ، و چه با هم ، براى اينكه در جايى هم كه مانند آيه مورد بحث با هم ذكر شده باشند ، باز صحيح است بگوييم خلق به معناى ايجاد ذوات موجودات است ، و امر به معناى تقدير آثار و نظام جارى در آنها است ، و خلق بعد از امر است ، چون تا چيزى نخست تقدير نشود ، خلق نمىشود ، هم چنان كه هيچ مخلوقى بعد از خلقت تقدير نمىشود - دقت بفرماييد - .
اينجا است كه نكته عطف امر بر خلق در جمله * ( « أَلا لَه الْخَلْقُ وَالأَمْرُ » ) * كه به وجهى مشعر بر مغايرت آن دو است معلوم مىشود .
و نيز معلوم مىشود كه اگر اين دو جهت را در اول آيه از هم جدا كرده و نخست فرموده : * ( « خَلَقَ السَّماواتِ وَالأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ » ) * و سپس فرموده : « ثُمَّ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ يُدَبِّرُ الأَمْرَ » براى همين بوده كه فرق بين خلق و امر را برساند ، چون خلق به معناى ايجاد ذوات
هامش
( 1 ) فرمان ما جز يكى نيست آن هم مانند لمحه چشم . سوره قمر آيه 50
( 2 ) و آن دم كه به اذن من از گل به شكل مرغ مجسمه اى ساختى و در آن دميدى . سوره مائده آيه 110
( 3 ) پس بزرگ است خداى يگانه كه بهترين آفريدگاران است . سوره مؤمنون آيه 14
( 4 ) آفتاب و ماه و ستارگان مسخر اويند . سوره نحل آيه 12
( 5 ) و تا كشتى به فرمان وى روان شود . سوره روم آيه 46
( 6 ) نازل مىكند فرشتگان حامل وحى را به امر و اراده خود . سوره نحل آيه 2
( 7 ) و آنان به امر او كار مىكنند . سوره انبياء آيه 27