« إِنَّما أَمْرُه إِذا أَرادَ شَيْئاً أَنْ يَقُولَ لَه كُنْ فَيَكُونُ فَسُبْحانَ الَّذِي بِيَدِه مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ » « 1 » تفسير و بيان كرده ، كه امرى را كه او از ذات و صفات و آثار و فعل هر چيزى مالك است همان گفتن « كن » است كه به هر چيزى بگويد موجود مىشود ، يعنى با گفتن كلمه « كن » حصه اى از وجود را بر آن چيز افاضه مىكند ، و آن چيز به آن حصه از وجود موجود مىشود .
اين وجود ، نسبتى به خداى متعال دارد كه به آن اعتبار امر خدا و كلمه الهى « كن » است و نسبتى هم به شىء موجود دارد كه به آن اعتبار امر آن شىء است و به خداوند بر مىگردد و خداوند در اين آيه از آن به « فيكون » تعبير فرموده است .
خداى تعالى براى اين دو نسبت يعنى نسبتى كه امر از يك طرف به خدا و از طرفى ديگر به موجود مخلوق دارد صفات و احكام مختلفى را ذكر كرده ، كه ما به زودى در جاى مناسبى پيرامون آن بحث خواهيم كرد - ان شاء اللَّه تعالى - .
حاصل كلام اين شد كه امر همان ايجاد است چه به ذات چيزى تعلق بگيرد و چه به صفات و افعال و آثار آن ، پس همانطورى كه امر ذوات موجودات به دست خدا است همچنين امر نظام وجودش نيز به دست او است ، چون او از ناحيه خود چيزى از صفات و افعال خود را مالك نيست .
فرقى كه خلق با امر دارد اين است كه خلق ايجاد چيزى است كه در خلقت آن تقدير و تاليف به كار رفته باشد ، حال چه به نحو ضم چيزى به چيز ديگر باشد ، مانند ضم اجزاء نطفه به يكديگر و يا ضم نطفه ماده به نطفه نر و سپس ضم مواد غذايى به آن و هزاران شرايط كه در پيدايش و خلقت يك انسان و يا حيوان است ، و چه به نحو ديگرى كه از قبيل ضم جزئى به جزء ديگرى نباشد ، مانند تقدير ذات موجود بسيط و تعيين حد وجودى و آثار آن و روابطى كه با ساير موجودات دارد . و اين معنا از آيات كريمه قرآن نيز به خوبى استفاده مىشود ، مانند آيه « وَخَلَقَ كُلَّ شَيْءٍ فَقَدَّرَه تَقْدِيراً » « 2 » و آيه « الَّذِي أَعْطى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَه ثُمَّ هَدى » « 3 » و آيه « اللَّه خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ » « 4 » كه خلقت خود را به همه چيز تعميم داده . بخلاف امر كه در معناى آن تقدير جهات وجود و تنظيم آن نيست ، به همين جهت است كه امر تدريج بردار نيست ، و ليكن خلقت
هامش
( 1 ) سوره يس آيه 84
( 2 ) و آفريد هر چيزى را و آن را به دقتى كه فوق آن تصور ندارد اندازه گيرى كرد . سوره فرقان آيه 2
( 3 ) موسى گفت پروردگار ما آن كسى است كه به هر چيز آفرينش مخصوص آن را داد و او را به استفاده از آن داده ها رهبرى نمود . سوره طه آيه 50
( 4 ) سوره زمر آيه 62