اين بود جوابى كه صاحب المنار از اشكال مزبور داده . در اينجا به ياد داستانى افتادم كه نقل آن در حقيقت جواب سومى از اين اشكال است ، و آن اينكه وقتى طبيب مخصوص هارون الرشيد كه مردى نصرانى و حاذق در طب بود به على بن الحسين بن واقد گفت كتاب آسمانى شما هيچ دستورى در باره بهداشت و حفظ الصحه ندارد ، و حال آنكه سعادت بشر را دو علم تامين مىكند يكى علم اديان و ديگرى علم ابدان ( طب ) .
على در جوابش گفت : خداوند علم ابدان را در كتاب خود در نصف يك آيه خلاصه كرده است و آن جمله * ( « كُلُوا وَاشْرَبُوا وَلا تُسْرِفُوا » ) * است . رسول گرامى اسلام ( ص ) نيز اين معنا را در جمله كوتاه « معده خانه هر دردى است و پرهيز سر آمد هر دوايى است ، و بايد كه حق بدن را در آنچه عادتش داده اى ادا كنى » خلاصه كرده . طبيب نامبرده فكرى كرد و گفت : آرى ، كتاب شما و پيغمبرتان با اين دو جمله دستور ديگرى را براى جالينوس باقى نگذاشتند . « 1 »
* ( « قُلْ هِيَ لِلَّذِينَ آمَنُوا فِي الْحَياةِ الدُّنْيا خالِصَةً يَوْمَ الْقِيامَةِ » ) * خطابى كه در صدر اين آيه است يا مخصوص به كفار است ، و يا مانند خطاب آيه قبلى مؤمنين را هم شامل مىشود ، و لازمه اينكه شامل كفار هم باشد اين است كه زينت و طيبات رزق موضوعى باشد مشترك بين كافر و مؤمن . و چون سياق جمله * ( « قُلْ هِيَ لِلَّذِينَ آمَنُوا » ) * سياق بيان مختصات مؤمنين است ، و مىخواهد بفرمايد : همين نعمتهايى كه امروز مؤمن و كافر در آن شريكند در آخرت مختص به مؤمنين است ، لذا جمله * ( « فِي الْحَياةِ الدُّنْيا » ) * متعلق است به جمله « آمنوا » و ظرف * ( « يَوْمَ الْقِيامَةِ » ) * متعلق خواهد بود به همان چيزى كه جمله * ( « لِلَّذِينَ آمَنُوا » ) * متعلق به آن است ، حال يا كلمه « كائنة » است و يا شبيه به آن ، و در صورتى كه كلمه « خالصة » را هم حال از ضمير مؤنث گرفته مقدم شدنش را بر * ( « يَوْمَ الْقِيامَةِ » ) * براى فاصله شدن بين آن و بين * ( « فِي الْحَياةِ الدُّنْيا » ) * بدانيم معناى آيه چنين خواهد شد : « بگو آن زينتها در روز قيامت تنها از آن مؤمنين است ، و ديگران را از آن بهره اى نيست ، زندگى آخرت مانند زندگى دنيا نيست كه هر كس و ناكسى در نعمتهاى آن سهيم باشد پس هر كه در دنيا ايمان آورد همه نعمتهاى آن روز قيامت از آن وى خواهد بود » .
با اين بيان ، اشكالى كه در كلام بعضى از مفسرين است كه گفتهاند : « مراد از خلوص ، نجات از هم و غم است و معناى آيه اين است كه زينتهاى دنيا براى مؤمنين خالى از
هامش
( 1 ) مجمع البيان ج 4 ص 413