* ( « ذلِكَ أَنْ لَمْ يَكُنْ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرى بِظُلْمٍ وَأَهْلُها غافِلُونَ » ) * از ظاهر سياق چنين برمىآيد كه كلمه « ذلك » اشاره است به مضمون آيه قبلى و بر سر جمله « ان لم يكن » لام تعليل مقدر است ، و معناى آيه چنين است : آنچه كه ما در خصوص ارسال رسل و ابلاغ آيات خدايى و انذار به عذاب روز قيامت بيان داشتيم براى اين بود كه بدانيد سنت ما چنين نيست كه اهل قرى را قبل از آنكه خواسته خود را گوشزدشان كنيم و آنان مخالفت كنند هلاك نموده به غضب خود دچار سازيم ، گو اينكه اين گونه اشخاص و اقوام به قضاى الهى و اينكه خداوند ايشان را اولياى شيطانهايى از خود و از جن قرار داده بدبخت هستند ، و ليكن چنين هم نيست كه سلب قدرت و اختيار از آنان نموده باشد ، بلكه اين گروه شرك و معصيت را به اختيار خود برگزيدند سپس خداوند پيغمبرانى از جنس خودشان به سويشان گسيل داشت و آن پيغمبران آيات او را برايشان خوانده از لقاى روز حساب انذارشان نمودند ، آن گاه آنان به مقتضاى همان بدبختى و شقاوت به انبيا كفر ورزيده از شقاوت و طغيان خود دست برنداشتند ، خداوند هم به پاداشت اين ولايت حكم كرد به اينكه آتش منزلگاهشان باشد . پس اين خودشانند كه از روى علم و اراده خواهان هلاكتند ، و خداوند ايشان را در حال غفلت هلاك نكرده تا كسى بگويد خداوند به ايشان ظلم كرده است ، بلكه اين عمل از خداوند تبارك و تعالى عين عدالت است .
پس معلوم شد اولا اينكه فرمود : * ( « لَمْ يَكُنْ رَبُّكَ » ) * معنايش اين است كه « سنت خداوند چنين نيست » نه اينكه « خداوند چنين نمىكند » ، زيرا خداوند هر كارى را كه مىكند به مقتضاى سنت جارى و صراط مستقيمى است كه دارد ، هم چنان كه فرموده : « إِنَّ رَبِّي عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ » « 1 » و بطورى كه ملاحظه مىكنيد اين جمله به خوبى بر مدعاى ما دلالت مىكند .
و ثانيا مقصود از هلاك ساختن اهل قرى بطورى كه از سياق استفاده مىشود عذاب دنيوى نيست ، بلكه مقصود از آن شقاوت در دنيا و عذاب آخرت است .
و ثالثا مراد از ظلمى كه در آيه شريفه است ظلم خداوند و هلاك ساختن اهل قرى است در صورتى كه غافل باشند ، نه ظلم اهل قرى .
* ( « وَلِكُلٍّ دَرَجاتٌ مِمَّا عَمِلُوا وَما رَبُّكَ بِغافِلٍ عَمَّا يَعْمَلُونَ » ) * متعلق لفظ « كل » ضميرى است كه به دو طايفه جن و انس برمىگردد و در آيه حذف
هامش
( 1 ) به درستى كه پروردگار من همواره بر راه و روش مستقيمى است . سوره هود آيه 56