اجر و ثواب مترتب بر آن است ، و مفاد اين آيه مفاد آيه « وَلكِنَّ اللَّه حَبَّبَ إِلَيْكُمُ الإِيمانَ وَزَيَّنَه فِي قُلُوبِكُمْ وَكَرَّه إِلَيْكُمُ الْكُفْرَ وَالْفُسُوقَ وَالْعِصْيانَ » « 1 » است كه مىفرمايد : خداوند از راه تشويق و ذكر ثواب و مدح نيكوكاران ، ايمان و كار نيك را در نظر نيكوكاران شيرين و محبوب كرد ، و از راه بيان عقاب كفر و گناه و مذمت كفار و گنهكاران ، كفر و گناه را از نظرهايشان انداخت .
اشكال اين وجه اين است كه آيه را تخصيص به كارهاى نيك داده و حال آنكه آيه مطلق است ، علاوه بر اينكه اين وجه از سياق آيه و همچنين از ظاهر لفظ « تزيين » به دور است .
اشكال مهمتر آن اين است كه اين نحو تزيين اختصاص به مؤمنين ندارد چون دعوت دينى به غير مؤمنين نيز رسيده است .
تفسير ديگرى كه براى آيه مورد بحث شده اين است كه : مقصود از تزيين ، زينت دادن مطلق اعمال است چه حسنات و چه سيئات ، و خداوند خودش ابتداء و بدون وساطت وسايط تمامى اعمال را زينت مىدهد ، و بشر را وادار به انجام آن مىكند ، و بشر از خودش هيچ اختيارى ندارد ، و در هر كار نيك و بدى كه مىكند مجبور است .
اشكال اين وجه اين است كه اتفاقا دلالت آيه بر اينكه بشر مختار است بيشتر است از دلالت بر جبر ، زيرا تشويق و ترغيب و زينت دادن عمل در جايى صحيح است كه فاعل مختار باشد ، و بخواهند او را به وسيله تشويق به كار وادار كنند ، و خلاف آن كار را از نظرش بيندازند ، اگر قدرت بشر در فعل و ترك عملش يكسان نبود و تنها يك طرف را قادر بود ديگر تشويق و ترجيح كه در طاعت و عمل نيك هدايت و توفيق و در عمل زشت اضلال و مكر الهى ناميده مىشود معنا نداشت و اگر در پاره اى آيات اضلال و مكر به خداوند نسبت داده شده اضلال و مكر به عنوان مجازات است نه ابتدايى ، توضيح بيشتر اين معنا در چند جاى اين كتاب و مخصوصا در بحث جبر و تفويض در جلد اول گذشت .
جمله « ثم اليه * ( مَرْجِعُهُمْ فَيُنَبِّئُهُمْ بِما كانُوا يَعْمَلُونَ ) * » نيز ادعاى ما را مبنى بر اينكه « تزيين » در اين آيه مطلق و شامل جميع اعمال باطنى از قبيل ايمان و كفر ، و تمامى اعمال ظاهرى و حسنات و سيئات است تاييد مىنمايد ، براى اينكه ظاهر اين جمله مىرساند كه انسان هر عملى را كه انجام مىدهد چه خوب و چه بد به خاطر غرضى است كه در نظرش محبوب و لذيذ است ، و فكر مىكند كه اين عمل آن غرض را تامين مىكند ، چيزى كه هست
هامش
( 1 ) سوره حجرات آيه 7