پاره اى از مفسرين گفتهاند : لفظ « ان » كه در جمله * ( « أَنَّها إِذا جاءَتْ . . . » ) * است به معناى « لعل - شايد » مىباشد . و ليكن اين حرف صحيح نيست ، براى اينكه آمدن اين لفظ به اين معنا به فرضى كه در كلام عرب ديده شده باشد بسيار كم است ، و نمىتوان كلام خداى تعالى را حمل بر آن نمود .
* ( « وَنُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَبْصارَهُمْ كَما لَمْ يُؤْمِنُوا بِه أَوَّلَ مَرَّةٍ . . . » ) *
ظاهر سياق چنين مىرساند كه اين جمله عطف بر جمله * ( « لا يُؤْمِنُونَ » ) * باشد و در حقيقت تفسير و بيان ايمان نياوردن مشركين است . و مراد از اينكه فرمود * ( « أَوَّلَ مَرَّةٍ » ) * دعوت قبل از نزول اين آيات است كه قهرا آن دعوت بعد از نزول اين آيات دعوت دومى مىشود .
و معناى آيه اين است كه : به فرضى هم كه آيه و معجزه اى براى آنان نازل شود ايمان نمىآورند ، براى اينكه ما دلهاى ايشان را واژگونه مىكنيم ديگر با چنين دلهايى نخواهند توانست آن طور كه بايد تعقل كنند ، و همچنين چشمهايشان را منقلب مىسازيم ديگر آن طور كه بايد نمىتوانند ببينند ، و در نتيجه به آن آيه اى كه پيشنهاد نزولش را مىكنند ايمان نخواهند آورد ، هم چنان كه به آيات قرآنى بار اول ايمان نياوردند . ما آنها را در طغيان و نافرمانيشان وامىگذاريم تا هم چنان در وادى حيرت و سرگردانى باقى بمانند . اين آن معنايى است كه از ظاهر سياق آيه استفاده مىشود .
مفسرين ديگر معانى و اقوال عجيب و غريب ديگرى براى آيه ذكر كردهاند كه چون فايده اى در نقل آنها نيست از ايراد آن خوددارى گرديد ، و طالبين را به كتب تفسيرى كه مظان آن اقوال است حواله مىدهيم . * ( « وَلَوْ أَنَّنا نَزَّلْنا إِلَيْهِمُ الْمَلائِكَةَ وَكَلَّمَهُمُ الْمَوْتى . . . » ) *
اين آيه بيان ديگرى است براى جمله * ( « إِنَّمَا الآياتُ عِنْدَ اللَّه » ) * و اينكه ادعاى مشركين كه مىگويند : * ( « لَئِنْ جاءَتْهُمْ آيَةٌ لَيُؤْمِنُنَّ بِها » ) * ادعا و وعده دروغ است كه جهل به عظمت پروردگار آنان را به چنين دروغپردازيها وادار كرده ، اين نابخردان خيال كردهاند كه آيه و معجزه ، ايمان را در دل آنان ايجاد مىكند و دل آنان را براى قبول ايمان قابل و مستعد مىسازد ، و حال آنكه اين كار بستگى به مشيت پروردگار دارد .
بنا بر اين ، سياق آيه دلالت دارد بر اينكه به منظور اختصار در كلام چيزى حذف شده ، و تقدير آن اين است كه : اگر ما پيشنهاد مشركين را مىپذيرفتيم و آيات عجيب و غريب براى آنان نازل مىكرديم ، حتى اگر ملائكه را به چشم آنان درمىآورديم و يا مرده ها را برايشان زنده مىكرديم و آنان با مرده هاى خود حرف مىزدند ، و مرده ها به صدق دعوت ما شهادت
تفسير الميزان ( فارسي ) — صفحة 441
مساهمون: السيد محمدحسين الطباطبائي
ص٤٤١