و نباتات از نظامى كه در اراضى و جو محيط جريان دارد منتفع مىشوند ، و موجودات زمينى از نظام جارى در آسمانها و آسمانىها از نظام جارى در موجودات زمين استمداد مىجويند ، پس تمامى موجودات داراى نظام متصلى هستند كه هر نوعى از انواع را به سوى سعادت خاصه اش سوق مىدهد ، اينجاست كه فطرت سليم و شعور زنده و آزاد ناگزير مىشود از اينكه بگويد :
نظامى به اين وسعت و دقت جز به تقدير خدايى عزيز و عليم و تدبير پروردگارى حكيم و خبير صورت نمىگيرد .
و نيز ناچار است بگويد : اين تقدير و تدبير جز به اين فرض نمىشود كه هويت و اعيان و خلاصه ذات هر موجود را در قالبى ريخته باشد كه فلان فعل و اثر مخصوص از او سر بزند در هر منزل از منازلى كه در طول مسيرش برايش تعيين شده همان نقشى را كه از او خواستهاند بازى كند ، و در منزلى كه به عنوان آخرين منزل و منتها اليه سيرش تعيين گرديده متوقف شود ، و همه اين مراحل را در ميان سلسله علل و اسباب در پيش روى قائد قضا و به دنبال سائق قدر طى نمايد .
اينك چند آيه به عنوان نمونه از آياتى كه گفتيم اين معانى را افاده مىكند ايراد مىشود : « لَه الْخَلْقُ وَالأَمْرُ » « 1 » ، « أَلا لَه الْحُكْمُ » « 2 » ، « لِكُلٍّ وِجْهَةٌ هُوَ مُوَلِّيها » « 3 » ، « وَاللَّه يَحْكُمُ لا مُعَقِّبَ لِحُكْمِه » « 4 » ، « هُوَ قائِمٌ عَلى كُلِّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ » « 5 » .
اينها نمونه اى است از آن آياتى كه گفتيم قرآن كريم در آن آيات از جهت دوم يعنى جهت نظامى كه در عالم برقرار است بر وجود صانع استدلال مىكند . حال آيا جا دارد كسانى كه خود را داناى به معانى قرآن مىدانند آياتى به اين صراحت و روشنى را از معانى روبراهش به اين معنا برگردانند كه خداوند سبحان ذوات موجودات را با خصوصيات و شخصيات آنها آفريده و خود در گوشه اى عزلت گزيده ، و جز اين هم نمىتوانست بكند كه در كمينگاه خود نشسته ببيند اين موجودات پس از شروع به سير و تفاعل در يكديگر و به كار بردن عليت و معلوليت و فعل و انفعالى كه مستقل در آنند چه مىكنند ، و در انتظار روز فنا و از كار افتادن آنها حساب عمل يك يك آنها را نگه دارد تا پس از نابود شدن دوباره به خلقت جديدى به
هامش
( 1 ) آفرينش عالم و تدبير امور آن از او است . سوره اعراف آيه 54
( 2 ) آگاه باشيد كه حكم تنها و تنها از آن او است . سوره انعام آيه 62
( 3 ) براى هر موجودى جهت و مقصدى است كه به سوى آن رهسپار است . سوره بقره آيه 148
( 4 ) خداوند حكم مىكند ، و كسى هم نيست كه حكمش را عقب اندازد . سوره رعد آيه 41
( 5 ) او بر هر نفسى به آنچه كه مىكند قائم است . سوره رعد آيه 33