با اين حال هيچ موجودى پس از پديد آمدنش نيز از پديد آورنده خود بى نياز نيست و اين احتياج از قبيل احتياج گرم شدن آب به آتش و يا حرارتهاى ديگر نيست كه پس از گرم شدن تا مدتى باقى بماند اگر چه آتش نباشد ، چون اگر مساله وجود و ايجاد از اين قبيل بود مىبايست موجود بعد از يافتن وجود قابل معدوم شدن نبوده و خود مثل آفريدگارش واجب الوجود باشد . اين همان مطلبى است كه فهم ساده فطرى از آن تعبير مىكند به اينكه اشياى عالم اگر خود مالك نفس خود بودند ، و حتى از يك جهت مستقل و بى نياز از پروردگار بودند به هيچ وجه هلاك و فساد نمىپذيرفتند ، زيرا محال است چيزى مالك نفس خود باشد و خود براى خود بطلان و شقاوت را طلب كند .
آيه شريفه « كُلُّ شَيْءٍ هالِكٌ إِلَّا وَجْهَه » « 1 » و همچنين آيه « وَلا يَمْلِكُونَ لأَنْفُسِهِمْ ضَرًّا وَلا نَفْعاً وَلا يَمْلِكُونَ مَوْتاً وَلا حَياةً وَلا نُشُوراً » « 2 » همين معنا را افاده مىكند . و نيز آيات بسيار ديگرى كه دلالت دارند بر اينكه خداى سبحان مالك هر چيز است و مالكى جز او نيست ، و هر چيزى مملوك او است ، و جز مملوكيت شان ديگرى ندارد .
بنا بر اين ، پس هر موجودى هم چنان كه در ابتداى تكون و حدوثش وجودش را از خداى تعالى مىگيرد همچنين در بقاى خود هر لحظه وجودش را از خداى تعالى اخذ مىكند ، و تا وقتى باقى است كه از ناحيه او به وى افاضه وجود بشود ، همين كه اين فيض قطع شد ، معدوم گشته اسم و رسمش از لوح وجود محو مىگردد ، چنان كه فرموده : « كُلًّا نُمِدُّ هؤُلاءِ وَهَؤُلاءِ مِنْ عَطاءِ رَبِّكَ وَما كانَ عَطاءُ رَبِّكَ مَحْظُوراً » « 3 » و بر اين مضمون آيات بسيار است .
جهت دوم - جهت غايت و نتيجه است ، كه آيات راجع به نظام جارى در عالم اشاره به آن دارد ، چون از اين آيات برمىآيد كه تمامى اجزا و اطراف عالم به يكديگر متصل و مربوط است به طورى كه سير يك موجود در مسير وجوديش موجود ديگرى را هم به كمال و نتيجه اى كه از خلقتش منظور بوده مىرساند ، و سلسله موجودات به منزله زنجيرى است كه وقتى اولين حلقه آن به طرف نتيجه و هدف به حركت درآيد آخرين حلقه سلسله نيز به سوى سعادت و هدفش به راه مىافتد ، مثلا انسان از نظامى كه در حيوانات و نباتات جريان دارد استفاده مىكند
هامش
( 1 ) همه چيز جز ذات وى فانى و از بين رفتنى است . سوره قصص آيه 88
( 2 ) اختيار سود و زيان خويش را و اختيار مرگ و زندگى و تجديد حيات را ندارند . سوره فرقان آيه 3
( 3 ) و همه را آن گروه و اين گروه را از عطاى پروردگارت كمك دهيم كه عطاى پروردگار تو منع شدنى نيست . سوره اسراء آيه 20