گفتهاند كه كلمه « بصيرة » نسبت به قلب به منزله بينايى نسبت به چشم سر است ، و به هر معنايى كه باشد در اين باب به معناى ادراك حاسه بينايى است كه براى رسيدن به خارج و ظاهر هر چيزى از قوىترين ادراكات شمرده مىشود ، و اين ديدن و نديدن كه در آيه شريفه است مجازا به معناى علم و جهل و يا ايمان و كفر است .
گويا خداى تعالى با اين جمله خواسته است به احتجاجاتى كه در آيات قبلى بر وحدانيت خود و شريك نداشتنش كرده بود اشاره كند . بنا بر اين ، معناى آن چنين خواهد بود كه : اين برهان و احتجاجهاى روشنى كه اقامه كرديم مايه بصيرتى بود كه از جانب خداوند براى شما به سوى من وحى شد . اين خطابى است كه پيغمبر ( ص ) به مردم كرده و سپس فرموده : شما اى مشركين در كار خود مختاريد اگر خواستيد با اين احتجاجات بصيرت بيابيد ، و اگر نخواستيد نسبت به فهم آن به همان كورى خود باقى بمانيد . و اينكه در باره بصيرت و بينايى فرمود : « فلنفسه » و در باره جهالت و كورى فرمود : « فعليها » بدان سبب بوده كه بصيرت يافتن آنان به نفعشان و جهالت و كوريشان به ضررشان است .
پس معلوم شد منظور از اينكه فرمود : « * ( وَما أَنَا عَلَيْكُمْ بِحَفِيظٍ ) * - من صاحب اختيار شما و دلهاى شما نيستم » حفظ تكوينى آنان را از خود نفى مىكند ، چون رسول خدا ( ص ) ناصح مردم است نه مالك دلهاى آنان .
آيه اى كه در پيرامون آن بحث شد نسبت به آيات قبليش مثل جمله معترضه است كه بين آن آيات و آيه بعدى فاصله شده است ، چون خطاب در آن آيات از زبان پيغمبر گرامى است كه مانند يك رسول و پيغام آور پيامى را به سوى قوم آورده و در خلال رساندن آن پيغام بطور جمله معترضه راجع به خود حرفهايى مىزند و خود را خيرخواه و مبرا از هر غرض فاسدى معرفى مىكند تا بدين وسيله آنان را در شنيدن و اطاعت و انقياد تحريك كند .
* ( « وَكَذلِكَ نُصَرِّفُ الآياتِ وَلِيَقُولُوا دَرَسْتَ . . . » ) *
كلمه « درست » به صيغه « دارست » كه مذكر مخاطب است و صيغه « درست » كه مؤنث غايب است نيز قرائت شده است . بعضى در باره « نصرف » گفتهاند : « تصريف » به معناى بيان يك معنا است در صورتهاى گوناگون تا فايده اش جامعتر شود ، و كلمه « درست » از ماده « درس » به معناى تعليم و تعلم از راه خواندن است ، قرائت « دارست » نيز مبنى بر اين معنا است ، جز اينكه زيادتى معنى را افاده مىكند . و اما بنا بر قرائت « درست » به صيغه مؤنث غايب ، از ماده « دروس » و به معناى از بين رفتن اثر است . و بنا بر اين قرائت ، معناى آيه چنين مىشود كه : تا بگويند اين حرفها همان حرفهاى كهنه و از بين رفته است كه ديگر امروز به هيچ
تفسير الميزان ( فارسي ) — صفحة 417
مساهمون: السيد محمدحسين الطباطبائي
ص٤١٧