و اما اينكه فرمود : * ( « وَكلًّا فَضَّلْنا عَلَى الْعالَمِينَ » ) * ، معناى « عالم » جماعتى از مردم است ، مثلا گفته مىشود « عالم عرب » و « عالم عجم » و « عالم روم » . و معناى برترى دادن و بر عالمين ، مقدم داشتن به حسب مقام و منزلت است ، چون هدايت خاص الهى آنان را بدون واسطه و غير آنان را به واسطه آنان شامل مىشود . ممكن هم هست برترى دادن آنان از اين باب بوده كه اين طائفه يعنى طائفه انبيا ( ع ) در ميان سلسله بنى نوع بشر - چه گذشتگان و چه آيندگان - اين امتياز را داشتهاند كه هدايتشان بر خلاف ساير افراد بشر فطرى بوده و به راهنمايى كسى هدايت نشدهاند ، و معلوم است چنين كسانى بر آنان كه هدايتشان به راهنمايى غير باشد برترى دارند . پس نامبردگان در آيه و همچنين انبياى گذشته ، و آينده بعد از ايشان ، روى هم مجتمعى هستند كه بر ساير مجتمعات بشرى فضيلت خدايى دارند .
كوتاه سخن اينكه ، ملاك در اين تفضيل همان داشتن هدايت فطرى است ، و انبيا اگر بر سايرين برترى دارند براى داشتن اين قسم هدايت است . بنا بر اين ، اگر غير از سلسله جليل انبيا كسان ديگرى هم از قبيل ملائكه و يا ائمه معصومين ( ع ) يافت شوند كه هدايتشان فطرى و غير اكتسابى باشد ، قهرا آن افراد نيز بر ساير افراد بشر همان فضيلت را خواهند داشت . و همانطورى كه در ذيل آيه « وَإِذِ ابْتَلى إِبْراهِيمَ رَبُّه بِكَلِماتٍ » « 1 » در جلد اول اين كتاب گذشت ، انبيا ( ع ) هم بر اين گونه اشخاص از جهت داشتن هدايت فطرى فضيلتى نخواهند داشت اگر چه از جهات ديگرى برترى داشته باشند .
اين مطلب را در اينجا براى اين گفتيم تا معلوم شود اينكه بعضى از مفسرين به اين آيه استدلال كردهاند بر اينكه انبيا ( ع ) از ملائكه هم بالاترند صحيح نيست ، و نيز معلوم شود به اينكه منظور از برترى در اين آيه تنها برترى از جهت هدايت خاص بى واسطه الهى است ، و لذا با اين آيه نمىتوان برترين انبيا را بر ملائكه اثبات كرد . گو اينكه ممكن است انبيا ( ع ) از جهت دارا بودن مقام اجتباء ، يا صراط مستقيم و كتاب و حكم و نبوت بر ملائكه برترى داشته باشند ، الا اينكه برترى از اين جهات ربطى به آيه مورد بحث ندارد .
در اينجا بايد دانست كه در ذكر اسماى هفده نفر از انبيا در اين سه آيه ، رعايت ترتيب نشده ، نه از جهت زمان و نه از جهت مقام و منزلت ، براى اينكه مىبينيم انبياى بعد از اسماعيل را قبل از وى ذكر نموده و همچنين عده اى از انبيا را بر نوح ، موسى و عيسى كه به نص قرآن كريم افضل از آنهايند مقدم داشته است .
هامش
( 1 ) سوره بقره آيه 124