از ظاهر جمله * ( « وَوَهَبْنا لَه » ) * و جمله * ( « وَنُوحاً هَدَيْنا مِنْ قَبْلُ وَمِنْ ذُرِّيَّتِه . . . » ) * و جمله * ( « وَمِنْ آبائِهِمْ وَذُرِّيَّاتِهِمْ وَإِخْوانِهِمْ » ) * و همچنين جمله * ( « فَإِنْ يَكْفُرْ بِها هؤُلاءِ . . . » ) * استفاده مىشود .
البته در طى آيات فرق بين هدايت الهى با هدايت غير الهى و خصائصى از قبيل اجتباء ، استقامت راه ، ايتاى كتاب و حكم و نبوت كه بدان وسيله هدايت الهى از غير الهى ممتاز مىشود ، نيز ذكر شده و به زودى بيان آن خواهد آمد - ان شاء اللَّه - .
* ( « وَوَهَبْنا لَه إِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ كُلًّا هَدَيْنا » ) * اسحاق فرزند ابراهيم ( ع ) و يعقوب فرزند اسحاق است ، و اينكه فرمود : * ( « كُلًّا هَدَيْنا » ) * و لفظ « كلا » را مقدم بر « هدينا » ذكر كرد براى اين است كه دلالت كند بر اينكه هدايت الهى ، هر يك از نامبردگان را مستقلا شامل شده ، نه اين كه هدايت خدا به طور استقلال ابراهيم را شامل شده و آن ديگرى را به طور تبعى و طفيلى . و در حقيقت اين تعبير به منزله اين است كه گفته باشد : ما ابراهيم ( ع ) را هدايت كرديم ، اسحاق را هم هدايت كرديم ، يعقوب را هم هدايت كرديم .
* ( « وَنُوحاً هَدَيْنا مِنْ قَبْلُ » ) * اين جمله اشعار دارد بر اينكه هدايت در سلسله آباء و ابناى بشر هيچوقت منقطع نشده ، و اين طور نبود كه از ابراهيم ( ع ) شروع شده باشد و قبل از آن جناب هدايتى در عالم نبوده باشد ، نه ، رحمت خدا قبل از ابراهيم هم شامل نوح بوده است .
* ( « وَمِنْ ذُرِّيَّتِه داوُدَ وَسُلَيْمانَ ) * . . . * ( وَكَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ » ) * ضميرى كه در كلمه « ذريته » است بر حسب ظاهر به نوح برمىگردد ، چون لفظ نوح در آيه شريفه نزديكترين كلمه اى است كه ممكن است ضمير به آن عايد شود ، و لفظ ابراهيم ( ع ) از آن دور است . علاوه بر اين ، بعضى از انبياى نامبرده در آيه ، مانند لوط و الياس - بطورى كه گفتهاند - ذريه ابراهيم ( ع ) نيستند ، پس ناگزير بايد گفت مرجع ضمير همان نوح است .
بعضى از مفسرين گفتهاند مرجع ضمير ابراهيم ( ع ) است ، و اگر در ضمن ، اسم لوط و الياس را هم برده با اينكه اين دو بزرگوار از ذريه ابراهيم ( ع ) نبودهاند از باب تغليب بوده ، لذا مىبينيم در آيه 27 سوره عنكبوت كه مىفرمايد : « وَوَهَبْنا لَه إِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ وَجَعَلْنا فِي ذُرِّيَّتِه النُّبُوَّةَ وَالْكِتابَ » ضمير « ذريته » به ابراهيم ( ع ) بر مىگردد . ممكن هم هست مراد از « ذريه » همان شش نفرى باشند كه در آيه ذكر شدهاند ، و نامبردگان در آيه بعدى داخل در آن نباشند ، و جمله « و زكريا . . . » و همچنين « و
تفسير الميزان ( فارسي ) — صفحة 337
مساهمون: السيد محمدحسين الطباطبائي
ص٣٣٧