و متعين در ايمان به ربوبيت خداى سبحان كرده است . - دقت فرمائيد - .
به هر حال ، از بيانات گذشته ما چندين نكته معلوم گرديد :
اول اينكه : مراد از « ايمان » در آيه مورد بحث ، مطلق ايمان به ربوبيت است ، نه فقط ايمان به ربوبيت آفريدگار عالم .
دوم اينكه : « ظلم » در آيه به معناى مطلق چيزهايى است كه براى ايمان مضر بوده و آن را فاسد و بى اثر مىسازد . هم چنان كه « امن » در آيه هم به معناى مطلق ايمنى از شقاوت و عذاب گناهان است . و نيز مراد از « اهتداء » هم دورى و خلاصى از مطلق عذابها است ، گر چه به حسب مورد ، تنها منطبق بر رهايى از خصوص عذاب شرك است .
سوم اينكه : اطلاق ظلم بر حسب اختلاف مراتب ايمان مختلف مىشود .
البته بعضى از مفسرين طورى ديگر آن را تفسير كرده و گفتهاند : در آيه شريفه ، ايمنى منحصر در كسانى شده كه ايمان به خدا آورده ، و ايمان خود را هم مخلوط به ظلم نكرده باشند .
بنا بر اين وقتى عموميت آيه حمل بر اطلاق آن شود يعنى موضوع ايمان در بين مراعات نگردد ، معناى آن چنين مىشود : كسانى كه ايمان آورده و ايمان خود را هم به هيچ يك از انحاء ظلم به نفس و به غير ، مخلوط نكرده باشند و حتى حيوانات را هم آزار ننموده باشند از عقاب اخروى كه خداى تعالى براى گنهكاران تهيه كرده و همچنين از عقاب دنيوى كه مترتب بر مراعات ننمودن اسباب آن است مانند فقر و مرض و امثال آن ايمن هستند ، و اما ستمكاران و كسانى كه ايمان خود را مخلوط به ظلم به نفس و ظلم به غير كردهاند ايمن از آن عقابها نبوده ، هر ظالمى در معرض عقاب خواهد بود . گو اينكه خداى تعالى هر ظالمى را به كيفر هر ظلمى عقاب نمىكند بلكه كيفر بسيارى از گناهان را در همان دنيا داده و از عقاب اخروى آن اغماض مىكند ، و به غير از گناه شرك ، هر گناه ديگرى را از هر كه بخواهد مىبخشد .
سپس اضافه كرده كه اين معنا در تفسير آيه شريفه معنايى است صحيح و از آن اين نتيجه به دست مىآيد كه ايمنى مطلق از عقاب اخروى و عذابهاى دنيوى و مجازات قانونى و جزائيات دين ( نه از ترس هيبت و جلال كبريايى كه مخصوص اهل كمال است ) براى هيچ مكلفى جايز نيست .
آن گاه گفته است : « اگر آيه شريفه اطلاق نمىداشت معنايش اين مىشد كه تنها كسانى كه ايمان آوردهاند و ايمان خود را مخلوط به ظلم بزرگ ( شرك ) ننمودهاند ايمن مىباشند و ديگران از عقاب بر اصول دين كه عقابى است هميشگى ايمن نبوده ، نسبت به عقابهاى ديگر هم بين خوف و رجا هستند » .