فضائل نفسانى و ملكات ربانى را نيز ظلم بداند ، و اگر درجه تقوا و معرفتش از اين هم بالاتر شد به گناهان ديگرى برمىخورد كه خار راه محبت حق و در پيرامون بساط قرب او قرار دارند و تنها اهل اين مرتبه آنها را درك مىكنند .
پس ايمان به خدا تنها مشروط به نبودن شرك و گناهان كبيره نيست ، بلكه در هر مرحله از اين مراحل وقتى ايمان به خدا از شقاوت و بدبختى جلوگير مىشود كه صاحبش مناسب آن مرحله از ظلم دور باشد . بنا بر اين ، اطلاقى كه كلمه « بظلم » در آيه شريفه دارد اطلاقى است كه بر حسب اختلاف مراتب ايمان مختلف مىشود ، و چون مقام آيه مورد بحث مقام مناظره با مشركين است قهرا اين اطلاق تنها منطبق با ظلم مشركين ( يعنى شرك آنان ) مىشود چنان كه اطلاق كلمه « الامن » نيز كه از ايمان در آيه ناشى مىشود ، تنها منطبق با امنيت از عذاب مخلد و شقاوت مؤبد مىگردد ، البته اين قرينه مقام است كه مطلقات آيه را منطبق با خصوصيات مورد ، مىكند ، و گر نه اگر از خصوصيات مورد صرفنظر كنيم آيه شريفه از جهت بيان ، آيه اى مستقل خواهد بود . و به طور كلى چنين نتيجه مىدهد كه امنيت و اهتداء تنها و تنها مترتب بر ايمانى مىشود كه صاحبش از جميع انحاء ظلم بر كنار باشد - به همان معنا كه گذشت - اين بود بحث ما در باره كلمه ظلم و امنى كه در آيه است .
و اما ايمانى كه در آن ذكر شده ، نيز داراى اطلاق است و همه اقسام ايمان به ربوبيت را شامل مىشود ، و ليكن جمله * ( « وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمانَهُمْ بِظُلْمٍ » ) * آن را مقيد بخصوص ايمان به ربوبيت خداى سبحان و ترك شركاى مشركين كرده است . خواهيد گفت : كجا مفاد جمله مزبور تقييد اطلاق ايمان است ؟ جواب اين است كه ايمان به شركا ، همانطورى كه از آيه قبلى استفاده شد ظلم است ، زيرا اعتقاد به ربوبيت چيزى است بدون دليل ، و پناه بردن و توقع دفع شر از چيزى است كه هيچگونه نفع و ضررى را مالك نيست . به خلاف ايمان به خداى سبحان كه ايمان به كسى است كه آفريننده و صاحب ايمان و راهنماى او و مدبرى است كه در هر امرى اراده اى دارد ، و هيچ چيزى از تحت اراده او بيرون نيست . لذا در همان آيه ابراهيم ( ع ) از مشركين پرسيد كداميك از من و شما سزاوارترين به ايمنى و نترسيدن ؟ من و شما هر دو ايمان به رب و خدا داريم ولى چيزى كه هست اينكه بايد ببينيم كداميك از اين دو ايمان ، معتبر و داراى دليل است ايمان شما و يا ايمان من ؟
از اين بيان معلوم شد كه مراد از ايمان در جمله * ( « الَّذِينَ آمَنُوا » ) * خصوص ايمان صحيح نيست ، بلكه مراد مطلق ايمان به ربوبيت است ، و جمله * ( « وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمانَهُمْ بِظُلْمٍ » ) * آن را مقيد