بلكه از باب انطباق عام بر مورد خاصى است . زيرا استعمال لفظ عام و اراده معناى خاص ، آن هم بدون قرينه حاليه و يا مقاليه از بلاغت قرآن دور است . فرمايش رسول خدا ( ص ) هم كه در آن روايت فرمود : « مراد از ظلم شرك به خدا است » صرفنظر از بحثى كه ما در بحث روايتى آينده در پيرامون آن داريم صريح در اين نيست كه شرك مراد لفظى از آيه است ، تنها دلالت بر اين دارد كه مراد خصوص شرك است و اين مىسازد با اينكه خصوص اين معنا از باب انطباق عام بر مورد خاص مقصود بوده باشد .
* ( « وَتِلْكَ حُجَّتُنا آتَيْناها إِبْراهِيمَ عَلى قَوْمِه نَرْفَعُ دَرَجاتٍ مَنْ نَشاءُ . . . » ) *
اينكه در اشاره به حجت ، لفظ « تلك » را كه مخصوص اشاره به دور است به كار برده براى تعظيم و احترام آن حجت بوده است ، چون حجت مذكور حجتى است قاطع كه مقدمات آن همه از فطريات اخذ شده است .
و به طورى كه از كلمات اهل لغت استفاده مىشود ، « درجه » در اصل لغت به معناى پله هاى نردبان بوده و سپس به طور مجاز در مراتب كمالات معنوى مانند علم ، ايمان ، كرامت ، شوكت و جاه و امثال آن استعمال شده است . بنا بر اين ، معناى اينكه : خداوند هر كه را بخواهد به درجاتى بالا مىبرد ، اين است كه هر كه را بخواهد به مراتبى از كمالات معنوى و فضايل واقعى رسانيده و اگر مانند علم و تقوا كسبى باشد ، توفيق تحصيل آن را روزيش مىكند ، و اگر مانند نبوت ، رسالت و رزق غير كسبى و غير اختيارى باشد به مقتضاى مصالحى كه خودش مىداند اختصاصش مىدهد .
لفظ « درجات » در اين آيه گر چه نكره در سياق ايجاب ( يعنى در كلام غير منفى ) است و نكره در سياق ايجاب مهمله است ( يعنى نسبت به شمول همه اقسام كمالات و عدم شمول آن ساكت است ) و خلاصه اينكه از آن استفاده اطلاق نمىشود و ليكن قدر متيقن از معناى آن از نظر خصوصيت مورد ، همان علم و هدايت است . بنا بر اين هر چه هم كه آيه اطلاق نداشته باشد دلالتش نسبت به اينكه خداى تعالى ابراهيم را به درجاتى از علم بالا برده ، مسلم است زيرا هدايت و ارائه ملكوت آسمانها و زمين و يقين قلبى و حجت قاطعه ، همه از درجات و مراتب علم مىباشند بنا بر اين ، آيه مورد بحث ابراهيم ( ع ) را از مصاديق آيه « يَرْفَعِ اللَّه الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَالَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجاتٍ » « 1 » معرفى مىكند .
هامش
( 1 ) خداوند كسانى از شما را كه ايمان آوردهاند ، و همچنين كسانى را كه علم روزيشان شده است به درجاتى بالا مىبرد . سوره مجادله آيه 11