باشد و يا چيزهاى زيانبارى را سراغ داشته باشد و بندگان را از آن منع نفرموده باشد ؟ پس به طور مسلم در فرض مزبور ترس من به اذن او و به مشيت او خواهد بود ، و باز همين ترس هم خود از تدابير او و دال بر ربوبيت او و نفى ربوبيت غير او خواهد بود . پس چرا متذكر نمىشويد و چه شده است شما را كه به مدركات عقولتان و آن حقايقى كه فطرتهاىتان شما را به آن رهبرى مىكند ، مراجعه نمىكنيد .
اين بود آن معناى دقيقى كه گفتيم در آيه شريفه * ( « وَلا أَخافُ ما تُشْرِكُونَ بِه ) * - تا - أ * ( فَلا تَتَذَكَّرُونَ » ) * است . و بنا بر اين ، معناى جمله * ( « وَلا أَخافُ ما تُشْرِكُونَ بِه » ) * هم به منزله متمم حجت قبلى است كه فرمود : * ( « أتُحاجُّونِّي فِي اللَّه وَقَدْ هَدانِ » ) * و هم خودش در جاى خود حجت كاملى است براى ابطال ربوبيت شركا به جهت عدم ترس از آنها .
و جمله * ( « إِلَّا أَنْ يَشاءَ رَبِّي شَيْئاً » ) * به منزله احتجاج پس از فرض تسليم است ، و معناى آن به طورى كه قبلا هم گفته شد اين است كه : شما مىخواهيد به ملاك ترس مرا وادار به پرستش بتهايتان كنيد ، اولا من از اين بتها نمىترسم ، و در ثانى به فرضى هم كه بترسم تازه همين ترسم خود دليل بر ربوبيت پروردگار من است ، نه ربوبيت بتهاى شما .
و جمله * ( « وَسِعَ رَبِّي كُلَّ شَيْءٍ عِلْماً » ) * بيان و تعليل همين جهت است كه چطور ترس مفروض هم مستند به مشيت پروردگار ابراهيم است زيرا آفريدگار آسمانها و زمين از آنچه در ملكش واقع مىشود بى خبر نيست و بدون اذن او واقع نمىشود و جمله * ( « أفَلا تَتَذَكَّرُونَ » ) * استفهامى است توبيخى و اشاره است به اينكه آنچه تا كنون با شما در ميان نهادم همه فطرى است .
اين معنايى است كه ما از آيه شريفه مىفهميم . و ليكن ساير مفسرين سخنان ديگرى گفتهاند :
از آن جمله اكثر آنان در باره جمله * ( « أتُحاجُّونِّي فِي اللَّه وَقَدْ هَدانِ » ) * گفتهاند كه « ابراهيم ( ع ) خواسته است با اين كلام خود اعتراض مشركين را بر توحيد از اين راه دفع كند كه من به طور كلى احتياجى به محاجه و استدلال با شما ندارم » و اين معنا همان معناى اولى است كه ما براى آيه كرديم ، و ليكن اين معنا با سياق آيه وفق نمىدهد ، زيرا سياق آيه سياق احتجاج است ، و لازمه آن اين است كه كلام ابراهيم ( ع ) احتجاج باشد نه اظهار بى نيازى از احتجاج .
و در باره استثنايى كه در جمله * ( « لا أَخافُ ما تُشْرِكُونَ بِه إِلَّا أَنْ يَشاءَ رَبِّي شَيْئاً » ) * است گفتهاند : معنايش اين است كه : « مگر اينكه پروردگار من بر اين بتها غالب آمده و آنها