را زنده كند و در نتيجه داراى نفع و ضرر شوند ، و من آن وقت از آنها بترسم . حتى در چنين صورتى باز نفع و ضرر آنها خود دليل بر حدوث آنها و دليل بر توحيد خداى سبحان خواهد بود » و به عبارت ديگر گفتهاند : معناى اين استثنا اين است كه « من از اين بتها در هيچ حالى از حالات نمىترسم ، مگر اينكه پروردگار من بخواهد كه اين بتها زنده شوند و در نتيجه داراى ضرر و نفع گردند ، البته آن وقت از ضرر آنها خواهيم ترسيد ، و ليكن در چنين فرضى هم اين شركا داراى مقام ربوبيت نخواهند بود زيرا همين زنده شدن و داراى نفع و ضرر گشتن خود دليل بر حدوث آنان و ربوبيت خداى تعالى است » .
و اين معنا گر چه قريب به همان معنايى است كه ما ذكر كرديم ، ليكن نسبت دادن ضرر و نفع را به شركا ، اگر زنده مىبودند - با اينكه اولا همه شركاى مشركين سنگ و چوب بى جان نبودند ، بلكه شركاى زنده اى هم از قبيل ملائكه داشتند . و ثانيا پاره اى از آنان با نداشتن حيات به حسب ظاهر ، نسبت ضرر و نفع دارند مانند آفتاب - با اين همه از روش تعليمى كتاب الهى دور است ، زيرا قرآن كريم صراحتا نفع و ضرر را از هر چيزى نفى نموده و منحصر در خداى سبحان مىكند .
و اين هم كه گفتند احيا و ضرر و نفع دلالت بر حدوث شركا مىكند ، اشكال واردى بر مشركين نيست ، زيرا همانطورى كه قبلا هم گفتيم مشركين مساله حدوث بتها و ارباب انواع را انكار نداشته ، و عموما اعتراف دارند كه اين خدايان همه مخلوق و معلول خداى سبحانند ، و اگر هم مىبينيد در باره بعضى از اين شركا قائل به قدم زمانى هستند ، اين اعتقاد هيچ منافاتى با اعتراف به معلوليت شركا ندارد .
بعضى ديگر گفتهاند معناى اين استثنا اين است كه : « من هيچ وقتى از اوقات از اين شركاى شما نمىترسم ، چرا ، يك وقت را از اين اوقات ناگزيرم استثنا كنم و آن وقتى است كه پروردگار من بنا داشته باشد مرا به كيفر بعضى از گناهانم عذاب نموده و يا ابتداء و بدون گناه به مكروهى مبتلا سازد » و به عبارت ديگر : معناى اين استثنا استثناى از يك معناى اعمى است ، نه از خصوص معناى جمله قبلى . در حقيقت جمله قبلى ، خوف از خصوص شركا را نفى مىكند ، و جمله * ( « إِلَّا أَنْ يَشاءَ . . . » ) * يك خوف را از جميع خوفها استثنا مىنمايد .
بنا بر اين تقدير آيه چنين است كه : « من نه تنها از شركاى شما نمىترسم ، بلكه از هيچ چيز نمىترسم ، مگر اينكه خداوند ابتداء و بدون گناه يا به كيفر بعضى از گناهانم مكروهى را برايم بخواهد كه در اين صورت از اين عذاب و اين مكروه مىترسم » .
و خواننده محترم بدون اينكه محتاج به توضيح ما باشد مىداند كه اين معنا تا چه حد
تفسير الميزان ( فارسي ) — صفحة 274
مساهمون: السيد محمدحسين الطباطبائي
ص٢٧٤