است . و از فحواى بعضى از آيات قرآن در موارد ديگر استفاده مىشود كه مقصود از قوم رسول خدا ( ص ) عربها مىباشند ، مانند آيه « وَلَوْ نَزَّلْناه عَلى بَعْضِ الأَعْجَمِينَ فَقَرَأَه عَلَيْهِمْ ما كانُوا بِه مُؤْمِنِينَ كَذلِكَ سَلَكْناه فِي قُلُوبِ الْمُجْرِمِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِه حَتَّى يَرَوُا الْعَذابَ الأَلِيمَ فَيَأْتِيَهُمْ بَغْتَةً وَهُمْ لا يَشْعُرُونَ » « 1 » و نيز مانند آيه « وَما أَرْسَلْنا مِنْ رَسُولٍ إِلَّا بِلِسانِ قَوْمِه لِيُبَيِّنَ لَهُمْ » « 2 » به هر حال اينكه فرمود : * ( « وَكَذَّبَ بِه قَوْمُكَ وَهُوَ الْحَقُّ » ) * تمهيد و مقدمه است براى تحقق « نبا » و خبرى كه اين انذار مشتمل بر آن است .
گويا كسى مىگويد : اى امت اسلام ! در زير لواى توحيد گرد آمده و در پيروى از كلمه حق اتفاق كنيد ، و گر نه هيچ تامينى از عذابى كه از بالا يا از پائين يا از ناحيه اختلاف كلمه بر شما مسلط شود ، و بين شما كار را به شمشير و تازيانه مىكشد ، نخواهيد داشت .
آن گاه همان شخص رسول خدا ( ص ) را مخاطب قرار داده مىگويد : اين قوم خود تو است كه دين تو را تكذيب نمودند . و هم آنان بايد خود را براى چشيدن عذاب دردناكى آماده سازند .
از اين بيان چند نكته استفاده مىشود : اول اينكه : ضميرى كه در « كذب به » است به عذاب برمىگردد ، هم چنان كه « آلوسى » هم همين مطلب را به بيشتر مفسرين نسبت داده است .
البته در اين مطلب مخالفينى هم هستند كه گفتهاند ضمير مزبور به « تصريف الآيات » و يا به قرآن برمىگردد ، و ليكن خيلى بعيد است . احتمال هم دارد كه به خبرى برگردد كه آيه قبلى متضمن آن بود .
دوم اينكه : به طورى كه از قرينه مقام استفاده مىشود ، جمله * ( « وَكَذَّبَ بِه قَوْمُكَ » ) * به منزله خبرى است كه زمينه را براى بيان يك وعده خطرناك ، آماده مىسازد ، گويا كسى مىگويد بر امت تو لازم است كه بر ايمان به خدا و آياتش اجتماع نموده و از اينكه در بين آنان مرض واگيردار « كفر به خدا و آيات وى » رخنه كند و اختلاف كلمه پديد آيد ، بر حذر باشند كه
هامش
( 1 ) و اگر نازل كرده بوديم آن را بر بعضى از ملل غير عرب ، و او مىخواند آن را برايشان ( عرب ) به آن ايمان نمىآوردند ، آرى اين چنين به راه انداختهايم آن را در دلهاى تبهكاران كه به آن ايمان نياورند تا آنكه عذاب دردناك را ببينند ، و به طور ناگهانى و از جايى كه خودشان ندانند به ايشان برسد . سوره شعراء آيه 201
( 2 ) هيچ رسولى را نفرستاديم مگر به زبان مردمش ، تا بتواند دين خدا را برايشان بيان كند . سوره ابراهيم آيه 4