بر آيه هستند چيزى كه هست بايد ديد جهت اصلى اين عذابها چيست ؟ و اگر به دقت بنگريم خواهيم ديد تنها چيزى كه امت را مستحق عذاب نموده ، همانا اختلاف كلمه و تفرقه اى است كه امت آغاز كرد و پاسخ منفى به آن حضرت داد و دعوت وى را كه به سوى « اتفاق كلمه » بود ، نپذيرفت .
* ( « أَوْ يَلْبِسَكُمْ شِيَعاً وَيُذِيقَ بَعْضَكُمْ بَأْسَ بَعْضٍ . . . » ) *
از ظاهر اين جمله چنين برمىآيد كه مىخواهد دسته بندىهايى را كه بعد از رحلت رسول خدا پيش آمد ، پيشگويى نمايد ، همان دسته بندىهايى كه باعث شد مذاهب گوناگونى در اسلام پديد آيد ، و هر فرقه اى در باره مذهب خود اعمال تعصب و حمايت جاهلانه نموده و آن همه جنگهاى خونين و برادركشى به راه افتد ، و هر فرقه اى فرقه ديگر را مهدور الدم و از حريم دين و مرز اسلام بيرون بداند .
و از اين روى ، جمله * ( « أَوْ يَلْبِسَكُمْ شِيَعاً » ) * و جمله * ( « يُذِيقَ بَعْضَكُمْ بَأْسَ بَعْضٍ » ) * هر دو اشاره به يك عذاب خواهند بود ، اگر چه ممكن است از نظر ديگر ، هر كدام از دو جمله مزبور را ، اشاره به عذاب جداگانه اى دانست ، چون تفرقه بين امت ، علاوه بر جنگ و خونريزى ، آثار ديگرى از قبيل ضعف در نيروى اجتماعى و متمركز نبودن قوا نيز دارد ، ليكن اين معنا با ظاهر آيه خيلى سازگار نيست ، زيرا بنا بر اين معنا ، ذكر جمله * ( « وَيُذِيقَ بَعْضَكُمْ بَأْسَ بَعْضٍ » ) * بعد از جمله * ( « أَوْ يَلْبِسَكُمْ شِيَعاً » ) * ذكر « خاص » بعد از « عام » و « مقيد » بعد از « مطلق » خواهد بود ، و اين از فصاحت قرآن دور است ، چرا كه ذكر مقيد بعد از مطلق تنها در جايى جايز است كه عنايت ديگرى در كار باشد ، و در آيه مورد بحث چنين عنايتى در بين نيست .
علاوه بر اينكه عطف به واو جمع شاهد و مؤيد ديگرى براى گفتار ما است .
و بنا بر گفته ما ، معناى آيه چنين مىشود : اى محمد ! مردم را از عاقبت وخيم استنكاف از اتحاد و اجتماع در زير لواى توحيد و اعراض از شنيدن دعوت حق ، بترسان و به آنان بگو كه عاقبت حركت و رويه اى كه پيش گرفتهاند تا چه اندازه وخيم است ، زيرا خداى تعالى مىتواند شما را به عاقبت بد دچار نموده و عذابى بر شما نازل كند كه از آن راه فرارى نداشته باشيد ، و پناهگاهى كه به آن پناهنده شويد ، نيابيد ، و آن عذاب يا آسمانى است يا زمينى و يا اين است كه شما را به جان هم انداخته و به دست خودتان نابودتان كند . آن گاه با خطاب * ( « انْظُرْ كَيْفَ نُصَرِّفُ الآياتِ لَعَلَّهُمْ يَفْقَهُونَ » ) * بيان مزبور را تتميم مىكند .
* ( « وَكَذَّبَ بِه قَوْمُكَ وَهُوَ الْحَقُّ قُلْ لَسْتُ عَلَيْكُمْ بِوَكِيلٍ » ) * مقصود از اقوام رسول خدا ( ص ) قريش يا قبيله مضر و يا عموم امت عرب