بر آنان فرستاده خواهد شد . آيه * ( « لِكُلِّ نَبَإٍ مُسْتَقَرٌّ وَسَوْفَ تَعْلَمُونَ » ) * نيز مؤيد اين معنا است ، علاوه بر اينكه خداوند در آيات مشابه آيه مورد بحث ، اين امت را صريحا تهديد به عذاب نموده ، از آن جمله فرموده است : « وَلِكُلِّ أُمَّةٍ رَسُولٌ فَإِذا جاءَ رَسُولُهُمْ قُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ - تا اينكه مىفرمايد - وَيَسْتَنْبِئُونَكَ أحَقٌّ هُوَ قُلْ إِي وَرَبِّي إِنَّه لَحَقٌّ وَما أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ . . . » « 1 » و نيز فرموده : « إِنَّ هذِه أُمَّتُكُمْ أُمَّةً واحِدَةً وَأَنَا رَبُّكُمْ فَاعْبُدُونِ وَتَقَطَّعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ . . . » « 2 » و نيز فرموده : « فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفاً - تا اينكه مىفرمايد - وَلا تَكُونُوا مِنَ الْمُشْرِكِينَ ، مِنَ الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ وَكانُوا شِيَعاً . . . » « 3 » .
بعضىها گفتهاند : مراد از « عذاب از فوق » ، همانا صيحه و سنگ و باد و طوفان است ، نظير عذابى كه به قوم عاد و ثمود و قوم شعيب و لوط رسيد ، و مراد از « عذاب از پائين » ، خسف است « 4 » ، نظير خسفى كه قارون را هلاك كرد .
بعضى ديگر گفتهاند : عذاب از فوق همان فشار و شكنجه اى است كه ممكن است از ناحيه ما فوق خود يعنى سلاطين و گردنكشان ببينند ، و عذاب از پائين پايشان ، ناراحتىهايى است كه ممكن است از ناحيه زير دستان و بردگان خود ببينند .
بعضى ديگر از مفسرين گفتهاند : مراد از فوق و تحت سلاحهاى آتشينى است كه اخيرا بشر آن را اختراع كرده است ، از قبيل جتهاى بمبافكن ، توپهاى سنگين و مخرب ، ضدهوائيها ، زيردريايىها و كشتىهاى جنگى و . . . ، چون خداى تعالى است كه در كلام خود مردم را از عذاب بيم مىدهد ، و خداى تعالى نسبت به عذابهايى كه بعدها و آينده پيدا مىشود داناتر است .
و ليكن حق مطلب اين است كه لفظ آيه ، لفظى است كه قابل انطباق بر همه اين معانى مىباشد ، عذابهايى نيز پس از نزول اين آيه بر امت اسلام واقع شده ، كه قابل انطباق
هامش
( 1 ) براى هر امتى رسولى است ، همين كه رسولشان آمد ميان آنان به عدالت ، قضاوت مىشود - تا آنجا كه مىفرمايد - از تو سراغ مىگيرند كه آيا حق است آن ؟ بگو آرى به پروردگارم قسم آن حق است و شما نمىتوانيد خدا را عاجز كنيد . سوره يونس آيه 47 - 56
( 2 ) به درستى كه اين ملت شما است كه ملت و دين واحدى است ، و من پروردگار شمايم ، پس بپرستيد مرا . و پاره پاره كردند در ميان خود ، امرشان را . سوره انبياء آيه 92 - 97
( 3 ) پس راست گردان روى خود را براى دين معتدل - تا آنجا كه فرمود - و از مشركين مباشيد يعنى از كسانى نباشيد كه دين خود را پاره پاره كرده و گروه گروه شدند . سوره روم آيه 30 - 45
( 4 ) ناپديد شدن و در زمين فرو رفتن .